(|॥५॥४/८॥२७/१|_ (3२,७२२

0[)_ 194610

२०) 7१०0० हि. ॥४5७0/॥५]

090१141114 [पा॥०1२५1१ 1.1017१,1772

(41 1४०. (९ 2-- ह.९0९65$101 ]१0, र? < शि । 8 > 3: 114 - ५व/९

ग किळेम्फर ) जान दो व्याही « ॥व्पा शला

१॥1 ६ 1०0 ॥॥०ला]त ७0 1९७(पवालत (1 0 णि एल त्चा( | शाळा" 1९७७.

पात्र --

रेखा : कॉलेजांत जाणारी रा. ब. बाबासाहेबांची तरुण कन्या. दाकू । खाची मध्यम वर्माततील'-अक. मे ञीण

यमू : रंगरवाने टाकून दिलेली तरुण दुर्दैवी स्त्री अवंतीबाओ : समाजसेवा करणारी अक सुशिक्षित प्होढ स्त्री: चेद्राबाओी $ बाबासाहेबांची तरुण नाचरी पत्नी. म्हाळसाबाओ : वंद्राबाओऔची जहांबाज आझओी.

माणिक व रतन : दोन तरुण मुली

सख : बाबासाहेबांच्या धर्ची मोलकरीण

5७७७ %%%॥%%० ७ ७ %%७॥%क कळा क्र

माटिकेला लागणारा वेळ तास व ३० मिनिटे

4 "र - «८८2८८: -५- - ट9४१४ “ “:<<४*"४"४४%४१५-/५८०५-५/५/- ०.५५ २-७. 2८०००

। सदर नाटकाचे भाषांतर, पुनमुद्रण | प्रयोग अथवा अन्य प्रकारें रेडिभो | अथवा चित्रपटासाठी अपयोग या- । संबंधी सर्व हक्‍क श॑. वा. किर्लोस्कर यांनी राखून वळ आहेत.

र १ न टू $

४2२००५४॥५॥- 7९-७५ ४ “ 7४- “४ शशश शी शीश५ “ ४४४४५४ ० १४४४४१ ४४/४//क्ल केटी

भै र ट्‌ र

"नव्या वाटे”ची सुरवात

प्रस्तावमा-लटोखिका

सौ. अिदिराबाओआ नातू अध्यक्ष- महिला स्नेहसवर्धक मंडळ, पुरणे.

८६ श्लहिनी, आज आऑक्टोररची २२ बी ताररख आणि अद्याप तुम्हीं

नाटकासंबंधी कांहीच कस'॑ बोलत्ल्नाही १९ यंदा आपल बारावं समेळन नाट काशिवायच साजर करण्याचा २०* दिसनोय तमचा ! ” आमच्या सेक्रेटरी मला म्हणाल्या.

संध्याकाळीं खेळण झाल्यावर थोडा वेळ तरी आम्ही विशेष जिव्हाव्व्याची मंडव्ठी गप्पा मारीत बसतों. त्या दिवशींच्या गप्पांना चांदणे वभेळ्या दोन्हींसुळे विशोषच रग चढला होता. तवापि' त्यांना गप्पा म्हणण्यापेक्षा आगामी संमेलनाच्या कार्यका १ मडञळ्टाच्या चर्चेचें स्वरूपच आले होते.

“ हें पाहा, गेले पंघरावीस' दिवस'मी सारखी प्रयत्न करतें- कितीत री नाटकं वाचली; वेगवेगळ्ट्या लेखिकांना विचा 'ळ'; पणमला अद्याप कांही मनासात्खं जुळ्ठल॑ नाही. म्हणून मी अक नितळाच प्रयत्न करून पाहायचं टरवल॑ आह. “स्त्रीच्या लेखिका आनंदीबाभ किर्लोस्कर यांच्या ग्गेष्टी वरगेर वाचून त्यांच्या लेखनाविषयी माझां मत फारच छान झाल आहे.आपल्या मुख्य तत्त्वाधना"' स्त्रीजीवनांतील' कांही विषयांवर प्रकाश पाडणारं नाटक ल्हिन मागणार आहें मी त्यांच्याजवनळ्गठ. आणि कोल्हापुरहून येतांना बहुधा वाडीला जाअून त्यांना भटणा नहि आहे. पाहूं काय होतं. जास्तींत' जास्त काय £ त्या “ नाही ' म्हणतील ! अितकी मनाची तयारी असली म्हणजे झाल. ”

त्याप्रमाणे मीं लगेच त्यांना पत्र लिहिलें व माझ्या अपेक्षेप्रमाणे आनंदीबाओंकडून अत्यंत सोजन्यपुूर्ण भाषेंत मळा जवळजवळ होकाराचें पत्र अेलट टपालींच आनें. त्यांनी लिहिले होतें, “ मी अद्याप भितकं मोठं व अद्या तऱहेचं नाटक लिहिलं नाही व त्य़ा लेखनाच्या तंत्राचा अभ्यासहि केलेला नाही. तेव्हा मला जत भीति वाटते. तरीहि मी प्रयरत्त करून पाहणार आहें.” अर्थात्‌ मीहि विमा- अजंटाच्या चिकाटीने मला पाहिजे असलेल्या नाटकाच्या बारीक- सारीक तेथशिलासंबंधी 'ल्हिहून प्रामुख्याने हें कळवले होतें, की नाटक आपल्याकडून येणा *व तें आम्ही करणार ग्राविषयी माझी खात्री झाली आहे. न न

मळा ८ डिसेंबरला पुर्ण नाटक हवें होतें. पण १ डिसेंबर अजाडली तरी आनंदीबीओंनी कबूल केल्याप्रमाणे पहित्ता अकसुद्धा माझ्या हातीं आला नव्हता ! मनांत सारखी धागधूग होत असतांना सर्वांच्या प्रश्‍नाला नाना तर्‍हेची अत्तरे देत मी वेव्ट काढीत होतें- पण अगदी किर्लोप्करांच्या न्यवस्थितपणांत ८ डिसेंबरला मला ना2- काचें तजिस्टरपार्सल मिळालें. नाटक आल्याबरोबर अगदी अक्रा दमांत मीं तें वाचून काढलें. आणि काम करण्याला ज्यांना खूप वाव आहे अशीं दोनपात्रे सखू व चंद्रा मला फात्च आवडली. शिवाय अगदी त्या कामाला योग्य अशा दोन सभासदांची नांवे माझ्या अक्र- दम लक्षांत आलीं.

त्याच दिवशीं अित' हि सहभगिनींना मीं नाटक वाचायला दिलें. नाटक पाहिल्याबरोबरच प्रामुख्याने दोनतीन गोष्टी लक्षांत आल्या. सवांद अतिशय सुटसुटीत आणि ठसकेदा€,नाटकाला सासंग्री अत्यंत थोडी, अंकाची सचना अखाद्या कळबाने नाटक क ण्यास अत्यंत सोयीची व सर्व पात्रांना स्वतःचे कोशल्य दाखविण्यास पुर्ण वाव, विषय अगदी वरगुती व व्याख्याने अगदी थोडीं, पात्रें फार

ष्र

नसल्याने बसवण्यास फार सोपें, अगदी अच्च तत्त्वप्रदर्शानहि नाही किंवा ओढूनताणून पांचटपणाहि केलेला नाही.

आनेंदाबाभी नाटक लिहिन आपल्या जबाबदारींतून अंशतः मोकळ्या झाल्या. पण मी ६ आता सर्व माझ्यावर येअून पडलें. ओखादें नाटक कितीहि चांगलें लिहिले असलें आणि तें जर अत्तमन बसले तर प्रथमच त्याविषयी अगदी वाट मत होतें. तसें यया नाटकाचे होऊं न देण्य़ाची जबाबदारी माझ्यावर होती. नाटकांत कामें क णाऱ्या सर्व सभासद पक्‍क्‍या संसारी स्त्रिया. त्यांतच मंडळाच्या चित्रपटाकरि- त,हि मधूनमधून खोटी व्हावयाची. जानेवारी १५ पर्यंतसुद्धा आम्हां लोकांच्या हातांतल्या वह्या सुटल्या नव्हत्य़ा. अर्थात्‌ अभिनय बसणें अशक्यच. तरीहि नाटक अत्तम बसत असल्याबद्दल मी आनंदीबाआंना दर आठवड्याला पत्र लिहीत होतें. पण हा भ्रमाचा भोपळा शेक्टी' फुटणार तर नाही ना, ही धास्ती मळा चितावुरे करीत होती. तथापि शेवट च्या आठवड्यांत हें शैथिल्य जाअन नाटक अत्तम बसवण्याची सर्वांनी पतकाष्ठा केली. गाण्याबद्दळ आनंदीबाओ दर पत्रांत विचारीत व फक्त त्या प्रश्‍नचें अत्तर टाळून मी अितर सर्व लिही. कारण आमची गाण्याची बाजू अगदीच लंगडी होती. नाटक अुत्तम बसलें तर गाण्याशिवाय काम मारून नेतां येतें, हा माझा दोनतीन वर्षांचा अनुभव होता. यमूचें भावनापरर्ण गाणें जर अत्तम बसलें तर नाटकाची गोडी वाढेल हें मत्रा माहीत होतें; म्हणून आम्हीं त्याकडे थोडें जास्त लक्ष दिलें. गाण्याचे नोटेशन वगेरे भानदीबाभींनी अितकें अत्तम करून पाठषलें, की कांही तज्ञांनी त्याचें कोतुक केले.

नाटककाराच्या जिव्हाळ्याचा विषय म्हणून तो जीं पात्रे रंग- वतो त्यापेक्षा कधीकधी पोषाद्य, भाषणे वगेरेंनी भडक दिसणारी पात्रेंच सर्वसामान्य प्रेक्षकांत्री मने. आकर्षून घेतात. यंदाहि ' नव्या वाटा ? म्हटलें की ]मुख्माओवजी चं्राचीच सर्वांना भाठवण येते.

टू

ता. २९ जानेवारीला आम्ही रंगीत तालीम घेणार होतों व दुसरा दिवस फक्त आनदीबाओंना सर्वी नाटक दाखवाय चें व त्यांच्या सूचना ओकायच्या असें आम्हीं ठरवले होतें. पण प्रथभापत्याळा पाहण्याच्या मातेच्या अेत्सुकतेने आनदीबाओ ता. ३० च्या ओवजी २९ लाच सक्राळीं किर्लोस्करवाडीहून माझ्याकडे आल्या. येणार्‍या पाहुण्यांवैकी आनदी- बाओींची ठपरवस्था माझ्याकडे सोपवण्यांत आली होती. का'ण आनंदी- जाअच्या विवाहामुळे त्यांच्याविषयी बर्‍याच भगिनींनी विचित्रच कल्पना करून घेतल्या होत्या. मी त्यांना म्हणे, “ पाहा ब ! तुमची हीं मतं तुम्हांला कदाचित बदलावी लागतील. माझ्याशी झालेल्या पत्रन्यवहातवरून तती त्या मळा अगदी मनमोकळ्या आणि प्रांजळ वाटतात. '' आणि अग्ेर तसेंच झालें. अवघ्या चारपांच. कढिवसांन्या अवधींत त्यांनी प्रत्येकाला अितक आपलेसे केलें, की त्यांच्या अकाली मृत्यूने सर्वांना चांगळाच चटक्रा लावला.

त्याच तत्रीं त्गीत ताळीम घरींच अगदी घरगुती स्वरूपांत झाली. माइ, लक्ष ताळलमीपेक्षा आनदीबाओींच्या चेहर्‍याकडेच जास्त होतें. त्यांना नाटकाविपयी काय वाटतें आहे याची मला साखी काव्ठजी वाटत होती. तालीम सांपल्यावत त्या जेव्हा अगदी मोकळे - पणाने हसल्या तेव्हा मळा जरा हायलें वाटलें. “ नाटक अगदी छान बसल आहे हो ! पण कांही किरकोळ सूचना मला करायच्या आहेत; त्यां अद्या तालमीच्या वेव्ठीं करीन'. '' असें म्हणून त्या आपल्या माहे री गेल्या. दुसरे दिवशीं अगदी थोड्या वेब्ांत त्यांनी साभिनय कांही गोष्टी स्वत'.च शिकविल्या.

सूचना होत्या थोड्याच; पण अत्यंत मामिक आणि आवा- जाच्या व अच्चा च्या थोड्याशा वैग्ट्या प्रकातमे भाषणाची पकड घेणाऱ्या. आणि' त्यांनी अशा स्वरूपांत त्या सांगितल्या, की अत्लेल्या अका दिवर्सात लीर्क्नांनी त्या शर्यत्नपुर्वेके आत्मसात कंब्यात. त्यांच्या

9

अंगीं असलेले कार्यकर्त्याचे वेगे शल्य या वेळही आम्हांला आपोआप दिसून आलें.

नाटकाचा दिवस अजाडला. सनओच्या मझुल्धट आवाजांत नाटकाचा पडदा वर गेळा. रेखेची घा, ति'च्या मेत्रिणीचीं विवा- हाच्या बाबतींतील मतें, य्रांत प्रेक्षक रंगू लागतात तोंच अंकाचा होवट आला व म्हाळसाबाओंनी आपल्या प्रवेशाबलेबरच केलेल्या भाषणाने व दृष्टीने सर्वजण चक्रित व पुढील अकाविषय़ी अत्यत अत्सक झाले. खऱया कुशल लेखकाचे मर्मी प्रेक्षकांचे औत्सुक्य क्रायम टिकण्यावरच असतें. आणि तें आनंदीबाओींनी या अंकाच्या शेवटीं पुरेपृ" साधले पहिल्य़ा अंकाविषयी मनांत पुरते विचार प्रेतात न येतात तोंचसर्वांना हसून मरकुंड्या वळविणारा म्हाळसाबाओी, चंद्रा वगेरे पात्रांचा प्रवेश सुरू झाला. सर्नू, म्हा>2साबाओी आपल्या अभिनयाची तर क्रमाल' क १त' होत्या गरा अंकांत'. चंद्राचा प्रवेश तर अितका बहारदार वठला, की लोक अगदी खूष झाले. तिसर्‍या अंकाच्या वेळीं मात्र हॉल अगदी स्तब्ध होता. कारण कधी यमूच्या स्थितीने मन अरवस्थ होओ, तर कधी “जरी जिरली म्हाळ्गसाबाओची !' असें वादन क्रिचित हायसें वादे लोकांना. अवतीबाओंच्या भाषणाने प्रोढ कुमात्क्रांच्या प्रश्‍नाकडे मन वळे, तरे त्यांनी दिलेला सल्ला ओकुन यम्‌ वागली यामळे तिची करुणा येअूनहि मन "नव्या वाटां'च्या आगमनाने किचित्त दचकल्यासारखें वाटे. हा सबंध अंक वेगवेगळ्या विचानतंच्या आंदो- ल्नांत गेला असें प्रेक्षकांकडे पाहणाशला दिसून येत होतें. मात्र वित्राह मंडळ्ांतील सर्वच सभासदांची लग्नें जमल्यावर सुरू झालेल्या चेष्टेने पुन्हा खेळ्कर वातावरण निर्माण झालें व शेवटीं टाळ्यांच्या कडकडाटांत झहेवटचा पडदा पडला

। _ ' नाटकगहांत आम्हीं अध्यक्षांजवळ आनंदीबाओंच्याकरिता जागा ठेवली होती. पण त्या ओक मिनिटमरहि अका जागीं थांबल्या नाहीत".

टु

चेगवेगळ्यया ठिकाणीं बसून सारख्या लोकमत अजमावीत असाव्यात. माझं लक्ष सारखें त्यांच्याकडे होतेंच. नाटकाला आलेल्या काही भगिनींशीं त्यांची पर्वीचीच ओळख होती व ञअितर बर्‍याच नव्या लोकांची ओळ्ख मीं करून दिली. असें सुटसुटीत व चटकदार नाटक ल्िहिल्याबद्दळ बर्‍याच मंडळींनी त्यांचें अभिनंदनहि केले. नाटक सपल तेव्हा आनंदीबाभी बाहेर झुभ्या होत्या. त्या वेळीं आमची जी दरष्टिभेट झाल त्यांतच आम्हां दोघींचे क्रिती समाधान झालें हें आफेआप व्यक्त झाले.

दुसरे दिवशीं आमचा मख्य समारंभ होता. त्याच वेव्टीं मंडळा- तर्फे नाटकाची आठवण म्हणून त्यांना अक भेट देण्यांत आल व हार घाळून त्यांच्या लेखनकार्याबद्दले त्यांचा गोप्व करण्यांत आला. त्या चेळ्टीं त्यांना कांही विशेषच वाटलें असावें. त्यांची ती त्या वेळची नजर मी कधीच विसरणार नाही. त्यांच्या मृत्यूनंतर श्री. शंकररावांनी मला पाठवलेल्या पत्रांतहि त्या प्रसंगाच्या वेळच्या आनंदीबाओींच्या मन:स्थितीचें वर्णन केलें आहे. त्या वेळचे त्यांचे भाषणहि छोटे- सेंच पण औचित्यपूर्ण झालें.

दुसरे दिवशीं रात्रीं त्या वाडीला परत गेल्या. आम्ही त्यांना स्टेशनवर पोचवण्यास गेलों होतों. त्या वेब्कीं त्यांनी सर्वांना वाडीला येण्याबद्दळ आमंत्रण केलें व अगदी गाडी सुटतांना- “आता ही आपल्ह अखंड मेत्री ह! ” असें म्हणाल्या. तीच त्यांची माझी शेवटची भेट ! “मरगी”"च्या केसच्या वेळीं त्या आल्या होत्या; पण आमची भेट होअूं शकरी नाही. फौटोसंबंधी वगेरे त्यांचीं पत्रे आत्री; पण योगा- पोग भा मज्ञेद्वा, की “नव्या वाटां तील परिचय-मडळांत लग्न जेमवणाऱ्या सीची लग्ने संमेळनानंतर अवघ्या महिम्याच्या आंतच झार आणि नाटक्कांत कामे केलेल्या सर्व सभासदांचा फोटो कांही प्रका त्यांना पाठनतां भाळा नाही. वाढीला गेल्यानंत ख्या पहिश्माच

९

पत्रांत त्यांनी मळा ल्िहिले' होतें, “ येथे चंद्राच्या कामाबद्दल फार धास्ती वाटत होती. पण मीं जेव्हा सांगितलें तेन्हा लोक फार खूष झाले.” आणि खरोखरच आमच्या सर्व सभासदांनी कामें अगदी प्रयत्नपुर्वक अत्तम केलीं.

चंद्राचा वेगवेगळ्ठ अभिनय तर सो. विमलाबाओभी साठे यांनी झत्तमच वठवला. रेखाच्या काळजीने झुरणाऱ्या सख्यूच्या वेषांतील गावगीळांना ही रेखाच्या घरची पिढीजात मोळक१ीण नाही असें कोणीहि म्हणणे शक्‍य नव्हतें. ससागला आसावलेली व रूढीने गांजलेली यम्‌- रानडे बरोबर डोळ्यांसमोर अभी करीत, तर भग्नहृदयी पण कर्त व्य- परायण प्रोढ कुमारिकेचा आदर्श पटवर्धन पटवुन देत. आपल्या भावी पतीच्या आपल्या घररीं होणाऱ्या पहिल्याच भेटीच्या वेळची प्रणयी जिवाची धांदल गोडबोले रेखेच्या भूमिकेंत गोडन्याने वठवीत, तर ध्रीमताची सासू म्हणून म्हाळसाबाओभीच्या अवतारांत होणाऱ्या पहिल्याच प्रवेशाबरोबर बापट प्रेक्षकांच्या मनावर छाप टाकीत. फडके, सोहनी, पेंडसे या परिचय-मडळांतील सभासदांनीहि प्रेक्षकांकडून धन्यवाद मिळवले.

तीनचार द्िविसच होत्या आन दीबाभी, पण त्या अितक्या मोकळे - पणाने वागत होत्य़ा, की जशी कांही त्यांची आमची जुनी मेत्री आहे. मंडळाच्या वाचनाल्याला संमेलनाच्या अध्यक्ष सौ. गंगूताओआ पटवर्धन यांनी कांही पुस्तके दिलीं, त्या वेळीं आनंदाबाभहि होत्या. प्रचल्िति वाडटमयावर आमचा ख्ूप मजेदार वादविवाद झाला. आन दीबा्ञींनी संपादनकार्यांत येणारे कितीतरी मजेदार अनुभव त्या वेळीं सांगितले. त्यांच्या वाचनाचीहि मल्ला त्याच वेळीं प्रथम संपूर्ण कल्पना आली. खूप दांडगे असाचें त्यांचें वाचन.

ञितर नाटक जरी सर्वांना खूप भावडलें तरी यमूच्या दुसर्‍या लग्नाची गोष्ट मात्र फारच थोड्यांना पचवर्ता आळी. काहींनी मला स्पष्टच म्हटलें, की“ भानंदीबाक्षींनी स्वत:च्या लग्नाचं समर्थन करण्याकरता हा प्रयोग केश क्षाणि तुम्ही त्याला आर्शेजन दिल.

१ठ

हाच आदर्श' आता लोकांनी पुढं ठेवायचा क्रा£ तुमच्या क्लबापासून आम्ही आजपर्यंत कांही वेगळीच अपेक्षा करीत होतों; पण तुम्हीं त्या- वर बोव्ग पुसलांत! "' मीं म्हटले, “ आनंदीबाभीनी नाटक ल्रिहिलें म्हणजे ह्या गोष्टी सर्वांनी केल्याच पाहिजेत असा कायदा तर झाला नाही ना लगेच £ प्रत्येकाला स्वतच मत ल्हिहायलासुद्धा परवानगी नाही क्रा? नवीन कायदे करणार तेव्हा तुमच्या मतनोंदणीचा प्रश्‍न य्रेओळ, त्या वेळीं त्या ठरावाला विशोधे कत ह.” परतु माझ्या स्वतःपुःतं पाहिल्यास मळा यमूच्या विचार- सरण'त किवा तिला मिळालेल्या सल्ल्यांत यत्किचितहि दोष दिसत नाही; व पुर्वग्रहदूषित न होतां पुर्ण विचार केल्यास कोणालाहि अनेंच म्हणावें लागेल. खतेखरीच अशा ईस्त्रय़ांची सख्या समाजांत अितकरी वाढलेली आहे, की त्यांना योग्य पाठबळ मिळालें तर त्य़ा ग्रमूच्या मार्गाचा अवळंब केल्याशिवाय कधीच राहणात नाहीत. अशिक्षित मुली विकाराच्या किंवा चेनीच्या आहाती जाभून क्रिती दुर्दशा करून घेतात किवा पुर्ण पटलें तर तितक्याच धडाडीने कशा मागे फिरतात याचें अत्कृष्ट झुदाहरण चद्रा हें आहे. तिच्या स्वभावाच्या अगदी बा ककसारीक छटा आनदीबाभींनी फा'च मार्मिकतेने रंगवल्या आहेत. मी कांही साहित्यिक नाही किवा या सव गोष्टी तंत्राच्या दृष्टीने कशा दिसतात हेहि मला सांगणें शक्‍य नाही; पण सर्वसामान्य माणसाला या नाटकाविषयी जें काय वाटेळ तेंच मीं लिहिलें आहें. ' या नाटकाच्या जन्माची हक्रींगत सांगण्याचे काम माझ्याकडे आलें, त्याचें कारण बाओंनी नाटक लिहावे ही मुळ कल्पना झी होती. अर्थात त्यांच्या लेखनकार्यांला साजेशा स्वरूपांत त्याच्या अक्‍ताराची कहाणी सांगणे मता कसे शक्‍य आहे? त्याला अखाद्या तज्च लेखक्राची जहरी होती. परंतु कांहीतरी योगायोग अस- तोच ना £ ओखादा मनुष्य स्वपराक्रमाने मोठा झाला तरी त्याची आओ असतेच की; तद्वतच हे ! | की क क

नव्या वाटा

अ

( रेखेची खाजगी खोली. अका टेबलावर प्रसाथन-साहित्य मांडलेले आहे. दुसर्‍या बाजूला 'वो:स' टेबले असून त्याच्या तिन्ही बाऊना वेताच्या खुर्च्या मांडल्या आहेत. भितीवर मध्यम वयाच्या अका स्त्रीचा हार घातलेला फोटो आहे. थोडक्यांत वर्णन करावयाचें तर अका सुखवरतु कुठडबांतील कालिजकुमातीची खोली जशी असेल तशीच ही खोली आहे.पडदा व जातो त्या वेव्गीं रेखा स्वत शींच अक पेद युणयुणत केहारचना कीत असते.)

( राग- मिश्र काफी. त्रिताळ' ) अवतरली पोर्णिमा सुखाची सखुफलित झाली आस मर्मिची ॥ घ० ॥ प्रीतेचा फुलबाग बहरला सुखकर सुम'घुर गंध विखुरला जण वखंतची पातला ॥१॥ रेस्तरा-सख्‌, अ सखू! येअञन गेला का'ग' पौस्टमन£ अ गेलं की नाही तिला अकृ £ सखू, कत्तेश काय तिकडे १ (पडद्यांतूनं

.&- नव्या वाटा

* -*- ------- ------< -

॥-- २२-४४ शीशशी?ी!0]1) 0 ल टन 2

सखू- “«न्हाभी वअजून तरी. पन बघतें भाअिर कुटं दिसतुया का!) अजून कसा बाभी आला नाही पोस्टमन; दहा वाजून गेळे. का पाठव- लंच नाही सुरेशनं अत्तर£

सरखख- (प्रवेश करून ) घ्या हें ताञी तुमचं पत्तर! (रेखा गडबडीने तें पाकीट तिच्या हातून ६ते व फोहून वाचू लागते.आंतून पत्रासोबत अक फोले निघतो. तो ओझरता पाहून टेबलावर टेवते. ) बाबासायबांचं पत्तुर हाय जनू £ ( रेखा पत्रांतून डोकें वर काहून तिला ' बोलूं नकोस ' अशी खूण करते. ) ममभीहून कवासं परत येनार म्हनत्य़ात ६

रेखा- (व्यत्य़यासुळे त्रासून ) सखू, जा पाहूं तूं आपल्या कामाला. अिथ॑ अंभी राहूं नको.

सस्व- आत्ता ! मी काय करतीया तुमास्नी ९ पर बाबासायबांचं पक्त्र असले म्हनून अबी ऱ्हायली मी! मावशीबायचची खुशाळीबिशाली ल्िविऴीय का न्हाय त्यांत ल चांगली मावली. आमच्या माळकिनीची भन कशी सोभून दिसतीया ! ग्येल्या सालीं हतं आली व्हती, तर जातांना मत्रा पांच रुपय्र अन्‌ येवढ्या धडीचं लुगडं देअूनशेनी गेली अन्‌ जातांना म्हनतीया कशी- “सकृ, वळेकबिळक ठीव बरं का. आन्‌ माज्या रेकाताओीला जप चांगळी. तिची आओी बिचारी ग्येली, पर तूं हायीस घत्च्यासारखी. ' आन टचाचून पानी आल बगा बिचा- रीन्या डोळ्याला ! ( स्वतः डोळ्याला पदर लावते ) आन मला मम- ओला बी बलावलंय्‌ तिनं अकदा !

रेखा- सखू, काय ग चालवली आहेस सारखी वटवट ? थांब, मी आंतच जातें कशी. ( जाते )

प -- ( निच्या पाठमोऱ्या आकृतीकहे पाहात भ्र हसत ) भिकती मोटो झाली, शिकायपार्यी काळीजांत ग्येशी तरी पोरपन कार्ये य्येलं ताय भषामच्या ताओीचं ! अरं पने आपन क्षाता झ्लोलीचा क्‍्येर काशाय़ा अहोवा. झाडलोट सुरू करते )

अक १ ला र्रे

य ल्या डालना न ऱ्ा > ल. मन 2 ७७ ५ अबनमळू

शाकुतला- (प्रवेश करून ) कोण सखू, रेखाताभी आहेत का ग' घरांत सखू- ताओ व्हय£ हेती की! बसा. येतील अिकत्यात हकडं ! शर्कुतला- (खुर्चीवर बसली असतां टेबलावरच्या फी टोकडे तिची नजर वळते. तो अचलून घेअून) अगबाओी ! कुणाचा ग सस्लू हा फौटो१ सखु- (शकुंतलेच्या हातून तो फोटो घेञून चार पावले दुर जाते) ह्यो तर कु १) बापभी दिसकुय्रा तरना बांड ! आत्ताच्या पाकिटां- तून आल्यावानी दिसवुया. (स्वगत ) हा, हा! असच अस॑'ल'. बाबा- सायबांनी हा न्हवत बगितत्त्राय जनु ताओस्नी. म्हलूनच यवड॑ झाक- झाकुनशेनी वाचत होती बरं का त्ये पत्तूर! (अघड ) वमाळाच' न्हाओ कां वळेकत कोन हाय हधे शकू- काय बाऊ ओळखणार £ कुणा तरुण मुलाचा फोटो आहे येवढं खरं. सखू- नागर वळकत£ हात. वम ची ' मला आडानी बायकुला जें कळल तें तुमा तरन्या पोरीर्ती वळकना१ अन्‌ तुमावाती लग्नाच्या पोरींना तर असल्या गोष्टी चटदिशी अमगाय़रा होवत. शकू- म्ह णजे ८६ रेखेच्या भावी नवर्‍याचा करा फौलटो आहे हा ६ खरंच, बघं. सखू- हंग अशी. आता कशी चालली बूघ£ पर सकृताय, कसा हाय नवरा सांगा बरं शाकू-वा ! छानच आहे. पणकघधी ठरलं हें लग्न सखु- त्ये काय मळा समजल नाय. पर आता बाबासायबांचं प₹्तूत आल्य, त्यांतून हा पोदर आलाया जन्‌. ताञी गेल्यात अिसरून. (जरा विचार करूत ) असूदे. मी त्यो दडवून ठिवून वाञिच गंमत करनार हाय.बसा वुमी! येत्या ताभी अिकत्यात. पर' त्येस्नी सांगं नगा हां मीं घ्येतराय ह्यो पोट म्हून. (जाते)

१ नब्या वादा

० 2:02 र त्या सट्टा पनापीपापी पती पनल शटल पपा??? तीपी पी राणी शण? किशिसिकशणिणिणीणिणाशी *हणणपश*४१णणणनीशण शी शी व नव्य म वी

रेस्वा- (प्रवेश करून) सखू, अ सखू ! गेली वाटतं कुठं निघून ! ( शकुकडे पाहून) अगबाओ! शकू, तूं ग केव्हा आल्रीस १

कू- आले मघाशीच. पण तुझा कुठंय अिथं पत्ता ? कहल्या ग नादांत आहेस येवढी? अन तें पत्र कसल हातांत £ त्यांतच रंगली होतीस वाटतं अवढी £ सांग तरी आम्हाळा येवढी काय जंमत आहे ती£

रेखा- (गडबडीने ) कुठं ग? कांही नाही. अगीच काय!

दाकू- बरं बाभी, नको सांग. झाल १

रेखा- अग, आहे काय सांगण्याजोगं£ माझ्या मुंब ओच्या ओका मैत्रिणीचं पत्र आहे हें. (टेबलाजवळ जाञून ) अगबाओी! पण फीटो काय झाला १९ अिथं टंबेलावरच तर ८वला होता, म्हणजे भुताटकीच झाली म्हणायची ! जिइश ! सखू, अग सखू ...( सखू' प्रवेश करते.)

सखु- काय़ ताओी ६

रेसख्या- अग, मघाशी अिथं य़ा टेबलावर फोटो होता भषेक मीं टवळेला, तो तूं पाहिलास का ६

सखू- म्या म्या कशाला बर तुमचा पोहू का काये त्य! अन मत्त्रा काय रमजतंया त्यांत ८ मीं आपली समदीं चिडते अन क्‍्येर गोव्टा केळा अन्‌ न्यिनडोनी रला

रेखा- 4-«,, म्हणतेस तरी कार्य £ म. केतंतून नेळीस की काय तो £ टाकल,स' कुठं बाऊ केर६ आ.', सांग ना लवक. ( सचित होते)

शाकू- काय झालं ग£ कशाचा फोटो ९ जरुतीचा होता वाटतं कसला £ सखू, सांग बाओ लोक. केर कुठें टाकलास तो.

सखू- कुटं म्हजी क्‍्येतच्या टोपलीत.

अंक १ ला शप

'रेखा- ( हताशपणें ) चांगल ! सखू, कायकेलंतहे ( खुर्चीत अंग टाकते )

सखू- पर ताञी, कसला पोदु व्हता यवढा जररीचा, हें तरी सांगा की. ( कृत्रिम चिता दाखविते)

रेखा- काय सांगू तुरा कपाळ!

सरखबु- तसं नव्हं. पर्‌ तस काय जरुरीचं असले तर हुडकून आनीन म्हणत्यें. हाय कुनाचा पोट £ बाबासायबांचा का मावशींचा ६ खून सांगा मंजी हुडकाया बर.

रेखा- आता हुडकून आणणार ना कचर्‍याच्या पेटीतून श हा- णीच पडल्तरीस मोठी ! बाकी तुझ्यावर रागवून काय अपयोग म्हणा ! माझंच चुकलं ! सखू, कशाला येतेस नाही त्या वेळीं कडमडायला माझ्या खोलींत ९ जा, चालती हो !

॥ाकू- तिच्यावर रागावतेस कशासाठी £ तु तरी असा वर वाटेळ तिथं टाकलास' कशाला १ आपल्या अगदी जवळ्ट ठेवा- यचा नाही १

रेखा- तेंच तर चुकलं ना. पण आता काय त्याचं £ बघि- तलादेखील नाही मीं डोळे भरून वाचण्याच्या नादांत !

शाकू- सखू, बेव ग कुठें सापडतोय्‌ का. बिचारी अगदी रडकुंडीला आली आहे हो. वाटलं तर अुद्या म्युनिसिपालिटीच्या माणसाला चार आणे देअून पेटी अपसायल्रा लाव केराची.

सखू- ( स्वगत ) आता मात्र ल बिगडली बरं का ताभी ! ( हळूच पदराखालून फोटो काढून रेखेपुढे धरीत ) बरं, हथेंच आहे का बगा बरं.

रेखा- ( ताड्कर्‌ अभी राहून ) सखू, काय़ द्वाड आहेस ग तूं £ लपवुन ठेवला होतास ना १ चळ, आण अिकडे.

सरखू- कुनाचा हाय सांगा अदुगर £ त्याबिगार नाय देनार.

श्द नव्या वादा

--.ाप-1-11----. प -1--पामापप--पपालपापननपपवपाशापापीपफी "२ प" २२०५२ ी0॥)ी0ी२)ी)?ी"ी प२८? 0?) ी? पी 0ी२"?२0"ी२0ी२0ी”ती 0२0 00१)?" २0२१0 शी0ी?0ी0000ीट ककी एकीणफॅकॅ0े१ी?0कीप१?१0१ी?0ी0१?!00?0)? 0णाीणाणाशॉकॉ१ििन”१0ी? 0000१?) ”ी

रेखा- आहे असाच कुणाचा तरी. तुला ग' काय करायचंय सै £ दे आता चटकन्‌.

सखू तर तर ! म्हनं कुनाचा तरी ! मला जन तव्ठकताच येत नाय्‌ ! कुनाच्या तरी पोद्वसाठी जीव टाकत्यात व्हय मानसं ! हवा असल पोद॒ तर खरंखरं काय त्ये सांगा.

शाकू- सांगेनास रेखाताभी काय खरं असेल तें. त्याची ओवढी चोरी कशाला ६

रेस्षा-वा! शक, तुं तरी हिला सामीलच दिसतेस! असा दोषधींचा कावा आहे होय ग? बरं तर. हें बघ, हे फोटोंतले गृहस्थ क्रिनभी, आमच्या कॉलेजांतच आहेत.

दाकू- अस्स !

सखू- नांव काय त्येंचं ९

रेस्वा- नांवाशीं ग काय करायचय तुला १

ससखु- तमच्या तोंडून ओकाया ग्वाड वाटतय्‌', दुसरं काय: अन्‌ तसं नग बरं का. आणा घेझून.

शस्वा- चल वात्रट कुठली ! नांव घ्यायला माझं लग्न का झाल य्‌ त्यांच्याशीं १

सखू- झाल न्हाभी पन, व्हायचं ठरल्य्‌ ना£ आता का लाजून त्वांड फिरवतायसा ६ ह. सांगा झटपट'.

रेख्या- जर बरं. शहाणी आहेस फार!

शाकू- अिरश ! रेखा, नांवाला ग कायर लाजेतेस अितक्री १ सांग ना.

शेस्वा- बरं बाभी. ' सुरेश ' नांव त्यांचं. झाल आता समाधान १ दे आता फोटो.

सखू- माजं समाधान पो बगितला तवाच' झालय. कसा राजबिंडा दिसेतुया अगदी. हं, हये घ्या. ( फोटो देते. तो अधीर-

.

1 १2

ञा

क१ला)

4

्

(

तचा आ

७ हळ अन्‌

मालकीण

.

ह |

. . र १! . .. ह

1 .. . . . र

€>

भअिथली

1 1.

अंक ९? ला १७

'पणें घेअञून व त्याच्याकडे क्षणभर पाहून रेखा तो पाकिटांत ठेवुन देते) ठिकाना पन' ठिकाना बगितलाय्‌ हं बाबासायबांनी. जोडा पन अक्षी राम-सीतेवानी शोभेल.

रेस्या- ( हसुन ) अग, बाबासाहेबांनी नाही बघितल हें झ्ठिकाण.

सखू- मंजी ई

दाकू वझ तृंच का जमवत आहेस:

रेखा- हो. ते माझ्या कॉलेजांतच आहेत म्हणून सांगितल नाही करा मीं तुम्हांला £ तिथं आमची ओळख झाली अन्‌ आता...

सखू- पिरीम जडलय्‌ तुमचं अकमेकांवर, असंच का न्हाभी € पर बाबासायबास्नी ह्ये ठाव नाय म्हनतांय्‌ वमी, मंग ... :

रेखा- तशी काळजी नको करूं सखू तूं ! बाबा मुंबओऔला यायचे आहेत हें कळवलं होतं मीं त्यांना. त्याचंच ओत्तर आलंय त्यांचं. बाबांची भेट घेणार आहेत ते. भेटणार का £ हें परवाच्या तारखेचं पत्र ना ८ म्हणजे काळ भेटलेसुद्या असतील. बाबांना सारी हकीगत सांगून ते मागणी घालणार आहेत.

इाकू- ण रेखा, तूं अस परभारे लर्न ठरवल्यानं रागावणार तर नाहीत बाबासाहेब?

रेखा- बाबांनी रागावण्याजोगं काय वाभ2' आहे" त्याच्यांत १ अवढंच, की आमच्यासारखे ते बडे श्रीमंत नाहीत! नसेनात! पैश्याच्या श्रीमतीला घेअून करायंचंय्‌ काय £

शाकू- अग हो ! पण हें झालं तुझं मत. तुझ्या बाबांना वाटलं पाहिजेना तसं !

रेस्या- हो. म्हणूनच थोडी भीति वाटतेय. कारण आमचे' बाबा आहेत जरासे लहरी !

सखू-- व्हय, न्हायतर त्या फॅडितांच्य़ा पोरीसारकं...

त. वा. २९

शट नब्या वाटा

: रेस्त्रा- कोण पंडितांची पोरगी ग ६

दाकू- अग, ती पंडित वकिलांची प्रभा. तीच म्हणत असेल ही. होय ना ग सखू १

सख ू- व्हय, तीच.

रेख्ा- अगबाओ ! कोण प्रभा १ काय झालं मग तिच' १

सस्वू- त्येच्या वाड्यांत तो बाबा र्‍हात व्हता नव्ह*का मास्तर? त्येल्लाच भाळल्ती. बाला त्ये कळल तवा किती दंगा, किती आरडा झाला साऱ्या आळीभर ! आन्‌ वमाला माहीत न्हाय व्हय्‌ £ पर वमी हायसा कुटं आता हतं म्हना !

रेखा- होय का गशकु £ खरंच का हें सारं £ (दकू मान हालवते ) बरं, पुढं काय झाल १

सस्खू- काय व्हायचं ६ अक दिस रातचीच रेली त्येच्यासंग॑ अन्‌ क्येलत लगीन. आता बा अन्‌ ल्येक अकमेकांचं त्वांड बी बगत. नायती बगा !

रेखा-वा! छान झालंकी!

सस्वृ- अं: ! हें छान व्हय £ बा अिकता शिरमत अन्‌ त्येनं कस चकोट घर बगितल' व्हतं पोरीसाठी. पर ही पोरगी पडत्गरी ना अशी युनाची :

रेखा- काय केळन्‌ ग तिनं £ शाबासच म्हटली पाहिजे झलट तिच्या गाची ! समज, अुद्या बाबांना सुरेश पसंत पडले नाहीत अन्‌ त्यांनी आम्हांला नकार दिला तर आम्हांलासुद्षा असंच करावं लागेल अखादे वेळीं.

खस्थू- काय तरी अस॑ वंगाळ बोळ नगासा, असला हिऱ्य़ावानी जावाय नगा म्हनाया बाबासाब क्राय येडं हायती व्हय £ मग काय आमाला लौकरच पोळी मिळनार बरं का शकृुताभी. पर व्हायचं कुटं लगीन ? हतं का म्हमओला १

अंक १ ला १९.

रेखा- अग, अशी झुतावीळ काय़ झालीस? आधी बाबांची अन्‌ त्यांची भेट होऊद्या अन्‌ मग काय होतंय तें पाहूं ! जमल तर बाबांच्याब रोबरच येतील ते अयं.

सर्व-खर म्हनतायसा काय£ मग मला नीट तयारी करून ठिचली पायजे. ( जाऊ लागते )

रेखा-बर सखू, शकु आलीय तेव्हा जत चहा करून आण पाहूं छानदेकी.

सखू- बर हाय. (जाते)

५कू- अकृ'। तु आपलं लग्न जमवल़स म्हणायचं £ शाबास रेखा ! भाग्यवान आहेस ह'. अभिनंदन करतें वुझ'.

रेखा- आभारी आहें तुझी. पण काय ग, आज अिकहडेशी वाट चुकलीस £

शकू- ( घुटमळत ) तुझ्याकडेच होत थोडं काम.

रेखा- माझ्याकडे ? कसलं ६

शाकू-अग, किनओ, अ...भ...

रेखा- अळा! हें काय ग£ अडखळ्लीस कां अशी सांगना?

शकू- हें बघ,मत्रा तुझ अक चांगलूस' पातळ अन ब्लामूझ हवा आहे. अन्‌ कानांते घालायचे ञि्ञअरिंग.

रेखा- हात्तेच्या! ओवढंच ना ६ म अक सोडून दोन घेअून जा की ! पण काय २, कसला समारभ आहे ६ अखादं नाटकबिटक बसवतां की काय सुटींत ६ र

दाकू- नाटक... हो, नाटकच म्हणाव तर काय !

रेखा- म्हणजे

दकू म्हणजे काय ? पाहायला यायचे आहेत. मला आज. म्हणून सजवायचंय्‌ सोंग !

ऱ९० नव्या वाटा

नकर न कन मनान जाना. > आ नान का ल्य भनक नक

श्था- शकु, तुंच का बोलते आहेस हे १

दकू हो, मीच. काय झालं त्यांत ६

रेस्वा- काय झाल £ झाळेत असतांना भितर मल्ींशीं वाद घालणारी अन वधूपरिक्षेच्या चालीविरुद्ध सार्‍या मुलींनी ओकजात बेड केलं पाहिजे असं म्हणणारी शकु ती तूच का? कुठं गेला कुझा तो आवेश अन्‌ तुझीं तीं क्रातिक्रारक मतं ६

शकू ( खिन्नपणाने हसून ) मतं...! गेलीं १रिस्थितीच्या प्रवाहांत वाहून माझीं मतं.

रेखा- म्हणे परिस्थिति£ भारीच बंड झालय्‌ आताशा या परि- स्थितीचं ! जिथं तिथं कसली आलीय्‌ ग परिस्थिति स्वतःच्या मनाचा कुमकुवतपणा लपवण्यासाठी परिस्थितीची सबब पुड करायची, दुसर काय?

शाकू- म्हण बाओ तुला काय म्हणाय्रचय़्‌ ते

रेखा - ( शकूच्या खांद्यावर हात ठेवून ) शकु, रागावू नको. तुझ्य़ा मनाळा लागावं म्हणून का बोलले मी £ पण तूंच सांग. आपल्या- सारख्या शिकल्यासवरल्या मुलींनी जर स्वाभिमान विसरून या ओंगळ रूढीला मान तुकवली तर मग' सुधारणा व्हायची कशी १ विक्रायला काढलेल्या ओखाद्या जनावराप्रमाण जो प्रेऊल' त्याच्यापुढ॑ आपल' प्रद- शन करायचं... छी गबाओी !' मरण पुरवज त्यापेक्षा '

शाकू-तला या प्रकातची चीड येते अन्‌ मला येत नाही अस का वाटतं तुला? पहिल्या प्रथम जेव्हा बाबांनी मळा दाखवायला न्यायचं ठरवलं तेव्हा तत्‌ मी ढसढसून रडले तासभर.आओीनं किती समजूत घातळी ! बाबा तर म्हणाले, ' तुला नको असेल तर त्यांना निनेप पाठवतों अन्‌ यापुढं स्थळ पाहण्याचा नाद सोडून देतों ' म्हणून. पण मग मींच विचार केला अन्‌ त्या मातहानीला निम्‌टपणानं तयार झालें. अन्‌ आता तर सरावानं कांहीच वाटत नाही त्याचं !

अक १ ला -३4

अापापाॅसपाट->>--->-“-----न-------1--*:--4८--- ऱ्न्र कि अ अनन तड जा हाड 3355 2 पेर कलरचा नन्लल-

रेखा- मी दुबळेपणा म्हणते तो हाच बरं, शकु. तुझ्या बाबांच्यासारखे समजूतदार वडील तरी कुठं असतात साऱ्यांना १ रागावून, संतापुन हुकुमत गाजविणारेच फार. ' सुकाट्यानं मी सांगतों तसं अक; नाहीतर घरांतून चालती हो, ' असं म्हणाले असते तर त्यांच्याशीं युद्धच पकारावं लागळ॑ असतं. पण ते खरोखरच विवेकी अन्‌ मायाळू म्हणून “ निरोप पाठवतों ' अस॑ म्हणाले. पण तृं कसली १९ आपण होअून मान गोवायत्गा तयार झालीस.कां ग नाही सांगितलंस त्यांना निरोप पाठवायला £ (सखू चहा घेअून येते )

- कुनाला निरोप पाटवायचा हाय व्हय £ सांगा, जाजून

ये तें आत्ता

रेस्वा- अग, तुझ्याकडे हें काम नाही. आमचं आपल नि रा- व्टॅच बोळणं चाळल आहे. तुं जा आपल्या कामाला

सरवू- आता काय बोलन्याला तोटा ! (जाते )

दाकू- रेखा, आमच्यासारख्या मध्यम स्थितींतल्या मलींचा विचार तूं केला नाहीस, म्हणून बोलते आहेस असं. तुझी गोष्ट निराव्टी आहे. बाबासाहेबांची तू॑ अेकुलती अक मुलगी. तुझे वडील श्रीमंत अन्‌ सुधारक. नेहमी खेळाच्या अन पार्टीच्या निमित्तानं वृल्ा पुरुषांत मिसळ्ठायची सवय. क्रॉलेजच्या शिक्षणासाठी तुं जिथून मावशीकडे गेळीस. तिथं तुला अिथल्याहून मोकळीक मिळाल. तुझ्या श्रीमंतीस ०, रूपासमळ सलहि तुझ्या पुढपुढ करीत असतील. अशां- तच सुरेश्ची अन्‌ तुझी ओळ्ख झाली अन्‌ तुमचं प्रेम जमल. आता तुम्ही लग्नाच्या विचारांत आहांत. अशी संधि प्रत्येकीला मिळेल का?

रेखा- कां बरं नाही मिळायची ६ त्या प्रभीनंच बघ' की, मिळ्ट्वळान्‌ की नाही आपल्या पसंतीचा नवरा १

शाकू- हें १ रेखा, प्रभाचं अदाहरऱण अपवाद म्हणून आहे; पण बहुतेक स्थिति काय असते, हें तूं पाहतेसच. लग्न होभीपर्यंत

> नव्या वाटा

डा मडकी >>> कडन कका स्वन >>> >> तल को क ळ्र रॅ वद यर क

शिकवायचं, अक शिकवल तर लग्नाचा प्रश्‍न सोपा होओल अशा दुहेरी हिझेबानं आमचे पालक आम्हांला शाळेत घालतात. शाव्ठा अन घर हेंच आमच॑ जग. बरोबरीच्या मुलांत मिसळायला संधि आहे का या ठिकाणीं १? अगदी जवळच्या नातेवाअिकाखेरीज अित रां- कडे पाहायचीसुद्धा आम्हांला चोरी ! अन्‌ शाळांतून तर काय बहुतेक स्त्रीराज्य ! मास्तर अस'ळेच तर म्हातारे, निदान विवाहित. तशांतच खरे-खोटे प्रवाद निर्माण होत असतात. तेव्हा अनुरूप अशा मुलां- मुलींच्या गाठी पडायच्या कुठं, त्यांचीं मनं मिळायची कशीं अन्‌ लग्नं व्हायचीं कशीं £ आता माझंच बघ ना. यंदा कशीबशी मॉट्रिक झालें मी; पण पुढं आता घरींच राहावं लागणार आहे. मग बाबांच्या भोढघस्तीच्या संसारांत अक लोढणं होओन बसण्यापेक्षा ते जो पत्क- रील त्याच्या गळ्यांत बांधलेलं बरं नाही का ई१

रेख्खा- शकू, खरं आहे तुझं म्हणणं. या दृष्टीनं मीं कधी विचारच केला नाही. बाकी कॉलेजमधे तरी काय हीच स्थिति असते मलांमु लीची. तों अकत्र ग्रेततः पणअक्या विचित्र मनानं, की त्यांना ओकमेकांबद्देळ विश्‍वास अन्‌ आपुलकी अेत्पन्न होतच नाही. अखादी असली धीट अन तिला संधि मिळ्गालीच तर... पण अशीं अदाह रगं क्वचित्‌. (सखूभ्रवेश करून चहाचे 0 कामे पेले घेअून जाते)

शाकू- अग, म्हणुनच तर बी. ओ. अन्‌ अम. अ. झालेल्या सलींचीं लग्नंदेखील त्यांचे आओबाप जमवितात. अन्‌ तोसुद्धा लकर जमलीं तर ठीक; नाहीतर जन्मभर कुमारी राहायचं समाज- सेवा करीत. आपल्या अवतीबाभी आहेत ना, तसं.

रेखा- खरंच बाओ ! असे नमुने पाहिले म्हणजे मात्र वाटतं, की जर कराय्रचंच असेल लग्न तरु वेळेवर करावं, नाहीतर मग पश्‍चात्तापाची अन झुरणीस लागण्याची पाळी यायची ! बर॑ पण चळ', तुला पातव्ठ हव आहे ना ? तें काढून देतें. ( दोघ जातात अवंतीबाओआ व यमुना प्रेवेश करतात )

अंक १ ला २२

शनक द धळ >> ० >> २ > न्न्न्काल्न्ग

अवेती- रेखा, अग रेखा! कुठं दिसत नाही ही? रेखा...

रेखा- (आंतून ) कोण आहे : थांबा हो, आलें.

अवेती- प्रे हो सावकाश. आम्ही बसतों तोंपर्यंत. ( ग्रमूसह खोलींत अकडेतिकडे पाहात ) आमची ही रेखा म्हणजे मोठी टाप- टिपीची अन्‌ हुषार मुलगी आहे हो यम्‌. पाहशीलच आता.

यमू-- बाओ, हा फोटो कुणाचा हो :

अवेती- अग, रेखाच्या आओचा. फार चांगली होती हो स्वभावान'. माझी अन्‌ तिची त” फार गट्डी होती.

यमू-- म्हणजे रेखाबाओींना आओ नाही होय १

अवंब्नी- हो ना. झालीं दोन वर्ष बिचारीला जाअून.

यमू- मग फिरून लग्त वगेरे केलं नाही वाटतं तिच्या वडिलांनी ६

अवेती- नाही केलं. मधे कांही खटपट चालल असल्याचं कानांवर आल होतं; पण तें तितकंच ! अन विचारणार तरी कोण ६ ते आहेत जरासे हेकेखोर अन्‌ लहरी. म्हणजे अरवी तसे चांगले आहेत परोपक्ाराळा अन्‌ दानधर्माला. आमच्या अनाथाश्रमाला त्यांनी पांच हजातंची देणगी दिली आहे अन्‌ सेवा-मंदिरांत तर त्यांनी ट्रस्टच केला आहे चाळीस हजारांचा. तुला स्कॉलशिप्‌ मिळणार ती त्यांतूनच .

यमू-- अस्सं होय.(शकृ व रेखा प्रवेश करतात )

रेखा- काय बाओ, फार वेळ बसावं लागलं काई

अवेखी- नाही ग. वेळ कशाचा? वा ! शकु, तूं अिकडे कुगी- कडे आली होतीस १

- आलें होतें सहज रेखाताओकडे काम होतं म्हणून. बरं

झालं. अनायासंच भेट झाली तुमची. बर रेखा, जातें हं मी. ( जाते. पण' निघायच्या गडबडोंत अअररिंगची ढबी टेबलावर राहाते.)

4 -) नव्या वाटा

ह 2770 टा १७. “ण ५0 का त -ना-->-५-->>__----------.--ननाना----नन---

रेखा- बाभी, मी झिथं आल्यावर तुमच्याकडे येअून गेलें भेकदा. गावाल्णा गेल्याचं कळलं तुम्ही. अन्‌ या कोण पाहुण्या १

अवती- ही होय १ रामापुराहून आणली आहे मीं येतांना परवा सेवा-मंदितंत शिकायला. हिचं नांव यम्‌. अन्‌ ही रेखा बरं का यमू. ( दोधी अकमेकींस नमस्कार करतात.)

'रेण्वा- तमापुराकडे अनाथाश्रमासाठी फंड गोळ्ग करायला गेलां होतांत की काय ६

अवंती- अग, काम काय अकच असतं होय ! फंड तर जमवलाच'; शिवाय आमच्या सेवा-मंदिरांतल्या अका. बाओीची कांही भानगड होती. तिच्या दिराचीं निनांवीं पत्रं अन्‌ धमक्या येत होत्या सारख्या. तिथं जाञून अन्‌ त्याची चोकशी करून ती सारी भानगड मिटवून आले'. व्यायाम मंडव्टाला मुंबओीच्या अका हेठेजींनी देणगी दिली होती, ती वांध्यांत' पडली; तेव्हा त्यांना भेदन खुलासा करून घेतला. अशीं अकना दोन,हज्जार कार्म !

रेखा- बाओ, धन्य आहेहो वुमची ! अरकतां तरी कशीं हो हीं सगळीं कामं वुम्ही ? आमचा तर॒बाभी अकुनच' जीव दडपतो ! ( यम्‌स झद्देशून ) बाही का हो १

अवंती- (हसुन ) अग, त्यांत काय आहे ६ त्यांतच पडलें म्हणजे सारं करतां येत.

रेखा- असंच कांही म्हणूं नका बाओ ! कळकळ अन कष्टाळू- पणा यांखेरीज होत नाहीत या गोष्टी. नाहीतर सार्वजनिक कार्यकर्त्या म्हणून मिरवणाऱ्या पुष्कळ बायकांचे नसुने पाहतोंच की आपण.

यमू- मी ज्यांच्या धरती होतें त्यांचंच भदाहत्ण पाहा की तुम्ही बाभी. दोनचार संस्थांच्या अध्यक्ष अन्‌ चिटणीस- पण कार्य पाहाल तर पृज्य ! वार्षिक ट्पोर्ट मात्र पाहून घ्यावा ! अन्‌ कुणी परंणावव्वे पाहुणे वगेरे आले तर मात्रे वार॑भरतं यांच्या अंगांत !

से कार्यक्रम काय, त्या लांबलांब गप्पा काय... ओखाद्याला बाटावं काय जोरांत चाललंय संस्थेचं काम !

अवेती- जाअूंदे यम्‌. लोकांचीं अंदाहरणं करायची आहेंत काय आपल्याला ! आपल्या हातून होओील' तें कराव. अन तसं म्हण- शीळ, तर॑ त्यांनी तुला चारसहा महिने आश्रय दिला म्हणूनच हे दिवस निभावले ना तुझे १

यमू- तें नका सांगू हो बाओ, त्यांचं हो काय वाभीट झाल १ नुसती पोटावारी रवयंपाकीण मिळ्ठाली होती त्यांना, “ दुपारी शिवण- क्लासला जातें, त्याची फक्त दीड रुपया फी तुम्ही द्या' असं म्हटलं तर तेंसुद्धा सतरा सबबी सांगून अडवृन लावल' ! अन्‌ म्हणे आश्रय दित््रा ! म्हणून तर मला त्यांच्या समाजकार्याच्या बातांची चीड आलीय्‌.

अवॅती- जाअूंदे ग. आता माझ्याकडे आलीस ना तूं £ किती हव तितकं शीक आता. बरं का रेखा, य़ा यमूची हकीकत मोठी नमुनेदार भाहेबघ. ही ओका गरीब शाळामास्तराची मुळगी. बापानं आपल्या अपतीप्रमाण॑ शिकवल्रीसवरली अन घराण्याच्या मोठेपणाला फसून अका अनाड व्यसनी माणसाच्या पदरांत बांधली. पुढं घराची वाताहात झाली ! हिचा नवरा मारामाऱ्या, लोकांच्या बायकांच्या वाटेला जाणं, असले' बंदे करून अखेर घतंतून निघून गेश्शा अन हिच्या कपाळ वनवास आला ! तरुण मुलगी. घरांत कुणी ठेवुन घेभीना. अखेर आता सांगितल्या ठिकाणीं ती राहिली असतां तिथ माझी ग'ठ पडली. बुद्धीन हशा आहे. शिकलीसवरली तर नांव काढील भसं दिसलं म्हणून मी येतांना तिला घेअून आलें.

रेखा- (यमूने मान खात्री घातलेली असते तिला ) वुम्ही झुगीच वाभीट कशाला वादन घेता. यम्‌ताभी £ आता यापुढ काळजी कू नका. बाींचा आश्रय म्हणजे १रीस'भाहे.

ट्‌ तव्या वाटा

यमू- ( अदठून ) बाभी, तुम्ही थांबणार आहांत £ मी हो्‌ पुढं ६ सापडेल ना वाट मला १

रेखा- कां हो? थांबा की थोडा वेळ.

अवेती- (य॒मूच्या गोऱर्‍्यामोर्‍या चेहर्‍याकडे पाहून) नको ग! जाअूं द्या तिळा. सकाळपासून दोनतीन घरीं माझ्याबतेबर आली आहे. कंटाळली असेल आता. ( यम्‌ जाते. तिच्याकडे पाहून ) वाओट वाटतं बिचारीला. जिथं जावं तिथं ही कर्मकहाणी आहेच की. आता घरीं जाझून रडेल पोटभर. म्हणूनच “जा ' म्हटलं तिला.

रेख्ा- मोठी अभिमानी दिसते बर॑ का.

अवेती- होय ना ! अन्‌ चाणाक्षह तशीच हो. शिक्षण मरा- ठीच झालंय; पण बोलणं अन्‌ विचार पाहिलेस ना ८

रेखा- दुदैवी बिचारी! पण आता तुमच्याजवळ सपल पतचं नष्टचर्य.

अवेती- संपतं आहे कसल रेखा...

रेखा- कां बरं: शिकेलसवरेल़ तुमच्या हाताखाली अन चांगळी कार्यकर्त्री होओल.

अवेती- तेवढ्यानं सारं संपलं का रेखा£ तहुण मुलगी अन वतच्या वैवाहिक आयुष्याचा खेळखंडोबा झालेला... !

रेख्या- अ... ! त्याला आता कुणीं कायर कतवं £ संसार नशिबी नाही असं समजून समाजकार्यांत आनंद मानावा झाल.

अवेती- संसारसुखाचा मोह टाळणं कांही तितकं सोपं नाही, रखा.

रक्ला- कां ३९ £ तुमच्यासारखी अदाहरणं ५ढं असतांना... '( जीभ चावते )

अवेती- माझं राहूं दे ग, पण सामान्यपणान...

अंक १ ला २७

नपयणाणाण ण २2२0? हट - पणपपप"?0ी0 प 0004022000...“ >>> नन न्न्न काळा

रेण्वा- खरंच, क्रिती निरुपयोगी झाळी आहे आपली ही विवाहसंस्था ! ही सुधारायला काय केलं पाहिजे बाओ

अवंती- पहिली सुधारणा म्हणजे लग्नं मुलांमु लींच्या पसतीनं झालीं पाहिजेत.

रस्था- खरंच बाओ. बरी आठवण झाल्ती. मघाशी शकु कशाला आल्मी होती माहीत आहे तुम्हाला ६

अवेती- मला ग काय माहीत

रेस्या- तिळा दाखवायला न्यायची आहे कुठंशी, म्हणून कपडे मागायळा आली होती. मीं तिला बोलले, की * त्‌ कां याला तयार झालीस? ' म्हणून. तर तिनं मध्यम स्थितीतल्या जीवनाचं असं वर्णने केळं, की अश्या मुलांमुलींना अकत्रे यायला त्यांत वावच नाही कुठं !

अवती - ख' 0 आहे तिची अडचण. माझ्या मनांतसुद्धा पुष्कळ दिवस ग्रावर विचार चात्र आहे. अन्‌ अक कल्पना पण आली आहे माझ्या मनांत.

पेस्या- खरच? कोगती ६

अवती -हें बघ.अक ' परिचय मंडळे ! स्थापन करायच. तरुण लग्नेच्छे मुलामुलींचा अकमेकांशीं परिचिय होओील अशी योजना त्यांत करायची. वादविवाद, सहली, खेळ असे मनोरंजक कार्यक्रम ठेवायचे अन जबाबदार अशा प्रौड मंडव्ठींनी त्यांवर देखरेख ठेवायची.

रखा -पण बाओ, आपल्या अपवर मुली त्यांत. पाठव्रायळा पालक तयार होतील का£

अवेती- अग, न व्हायला काय झाल ? पहिल्याप्रथम विरोध करतील. टवाळ्ठीहि होओऔील' पुष्कळशी. पण असं कोणत्या नव्या कल्प- नेचं होत नाही £ हळूहळू त्याची अपयुक्तता पद्व॑ लागली अन विश्‍वास आला संस्थेबद्दल की आपोआप पाठवतील. बरं, पण येऊ्‌ आता मी १ ( अहं लागते )

न्श्ट नव्या वाटा

टणक 000 0“णि ण नी

शाकू- ( पन्हा प्रवेश करून ) रेखाताभी, झिअररिंगची डबी मी झअिथंच विसरून गेलें, म्हणून आलें आहे पुन्हा. ( डबी घेते )

रेखा- अस्सं होय. बरंच झाल म्हणायचं मग. बाभी, ही शकू तमच्या मंडळाची पहिली सभासद होभील बरं का.

शकू- कसल ग मंडळ ?

रेखा- तें बाओच सांगतील वुल्ा वाटेन जातांजातां. (शकू व बाभी जातात. रेखा आरक्षांत पाहते. बाहे” ' रेखा राजवाडे, रखा राजवाडे आहेत का? ' असे शब्द अकुं येतात ) अगबाओी ! कोण? तारवाला दिसतोय ! (सखू लखोटा व तारेचा सहीचा फॉर्म घेअून येते )

सस्ख्रू - तार आलीया बगा तुमची. (रेखा सही करून लखोटा फोडते, तोंवर फॉर्म परत करून सख्थू येते ) कुनाची तार हाय ताओी १

रेखा- ( तार वाचते ) ' कमिंग बाय नून ट्रेन. नाट अलोन. चेट फार अ ग्रेट सर्प्ाअिज.' (आनंदाने ) अगबाओी ! सुरेह्ञ येणार वाटतं बाबांच्याबरोबर ६ नि सखू- क्राय £ बाबासाब येनार £ अन्‌ तुमचं सुरेश बी येनार त्येच्यासंग १

रेखा- बहुतेक तेच. बहुतेक कां, खात्रीनंच म्हण की. नाहीतर सर्परीझिज कुणाच्या येण्याचं वाटायचं आहे १ बाबा तरी असले आहेत ! नांव लिहिलं असंत तर १ तर मग सप्रोभिज कसं झालं असतं ६ अन्‌ तार केली आहे जवळच्या जंक्शनवरून. मोठ्या माणसांना- सुद्धा चेष्टा करायची कधीकधी लहर येते! चल सखू, आपल्याला तया- रीला लागल पाहिजे.वेळ राहिला आहे थोडा, आटप.च'हाची तयारी टेवायल्गा सांग काकुंना अन आंघोळ्चं पाणी तापवृन ठव.

सखू- पानी मस्त अकळून चालल्या, पन वुमी आंयुळ्रीला शुटाल तवा.

अंक १? ला २२

म

रेख्या- माझी आंघोळ राहूद्या ग. पाहुण्यांची तयारी मात्र नीट ठेव हं. (सखू जाऊं लागते ) अन्‌ हें बघ सस्वू, बागेतली चांग ताजी फुल आणून देपाहूं मला य़ा फुलदार्णीत ठेवायला.

सखू- सक्राळींच तर आनलींयात नव्ह का£

रेस्या- पण तीं सुकून गेलीं आहेत ना सगळीं! अन्‌ तुला काय करायचं आहे? आण म्हटलं, आणावी.

सखू - ३ य! जातें बापडी! ( सस्थू पुन्हा जाज्‌ लागते )

रेख्या- अन हें बघ, खंडरळा सायकलवरून पाठव दुकानांत. चांगलीं बिग्किट अन्‌ केक्स आण म्हणावं.

सखू- आं! अन्‌ क्राल आनलेला पुडा अजून फोडला बी नाय की ब्िस्कुटांचा.

रेस्था- जा ग बाभी, सांगितलं तें कर मुकाट्यानं. ( सस्बूला आणखी अकदा थोपवून ) अन हें बघ, त्याला म्हणावं मंडओंतून थोडीं मोसंबीं अन आंबेहि घेअून ये चांगल्यावेकी. आणखी अक विसरलेंच. काकूंना म्हणावं, रवयंपाकांत तिखट थोडं कमी घाला. अन वांगी असलीं तर वांगींभात करायला सांग. वांगींभात फात आवडतो त्यांना. जा ना! बघत काय अभी तहिलीस:

सखू- म्हन ल आनिक काय़ राह्धेलं असल तर अंगीच...

रेस्या- ज॑ जाजा' चेष्टा कू नको. (सखू जाते. रेखा अक गाणें गुणगुणत खोलीची जत मांडणी कह लागते ) करिती आनंद झालाय्‌ मरा आज! सार्‍या गोष्टी कशा मनासारख्या जुळून आल्या आहेत. ( फोटोजवळ जाझून ) आजे आओ असती तः तिला किती आनंद झाला असता ! किती कोडकोवक केलं असतंन्‌ तिनं सुरेशचं! पण आओ नाही तःशी बाबांनी काय कमी केलंय मला म्हणा. खरंच, किती भाग्यवान आहें मी. ( आरश्ाजवळे जाअून केस चापुनचोपुन बसवीत ) अिशश बाओ ! वेणीसुद्धा घातलीहूनाही मीं नीट. साडी बदबू

041. न

२० नब्या .वाटा

का?£पण नको. वेळ नाही आता. बाबांना जत आधी कळवायला काय झाल' होतं£ साती तानंबळ्ठ करून टाकळी आहे माझी. ( खोलीतील सामानाची व्यवस्था लावण्याची धांदल करते ) ही फुलदाणी अिर्थ॑ ठेवली तर बरी दिसेल की त्या टेबलावर ठेवावी ९ अन्‌ हा फोटो असा समोर टेवावा, नाही ( सखू फुलें आणून देते )

सस्वू- ताझी, म्य़ा तुकडा ववाळून टाकनार बेर का त्येंच्या- चरन. हसुंबिस्‌ूं नका मला.

रेखा- (हसून) बरं बरं ! जा कर काय हवं तें तुला. (फुलें रचते. पडद्यांत थोडी गडबड व बाबासाहेबांचा आवाज- ' सखू, अग हें सामान आंत घेअून जा!) अगबाभी. हें काय आले वाटतं बाबा (धावत दुसर्‍या विगपाशी जाते. सखू डोक्यावर अक जुनी गंजलेली ट्रंक व हातांत टिनचा डबा घेअून येते. तिच्या मागोमाग अक खेड- वव्ठ नववधू हिरवे लुगडें नेसलेली ब काखेत अक बोचके घेतलेली जहांबाज बाओ येते. त्यांच्याकडे विस्मय़ाने पाहाते रेखा अकअक पाझूल मागे सरकते!)

रेखा- ( भयचकित ) कोण आपण १

म्हाळसाबाभ- ( बोचके. दाणकन' आपद्दन') कोण ६ सांगते. रेखाच ना तूं £ ही...ही... तुझी आञी. जिथली मालकीण ! अन्‌ मी तिची आभ्ती, ( कमरेवर हात टेवून पवित्र्यांत अभी राहाते. सखू सामान टाकून देते. )

( पडदा )

प्रवेश १ ला

( रेखाताभीची पहिल्या अंकांतील खोली. सखू खोलीची साफसफाओी करीत आहे. )

अवेती- काय ग सखू, मालकीणबाओ आहेत का ॒वुझ्या घरांत १

सस्थू- माळकीन १ कुनाची माळल'कीन?१ ( फोटोकडे बोट दाखवून ) माजी मालकीन ही पगा. ग्येळी बिचारी सरगीं£ सोन्याची झाल. आज भिकती वर्स या घरांत काढल्मं म्या. कवा ग्येली त्ये कव्ठल'ं बी नाय ! पर आता अकेक दिस म्हजी कसा जिवावर निगतुया ! माजी माल कीन व्हती तवा द्येवळागत व्हतं ह्ये घर. पर आता झालीय मसनवटी! आन्‌ भत नाचाया लागल्ींत ततं !

अर्वती- अग, बाबासाहेबांच्या नव्या पत्नी आहेतना घरांत ६ त्यांनी बोलळावण॑ पाठवल म्हणून आलें आहें मी

स्स्य्‌ वमी रग्गड आलांया, पर त्या बयाचा पाय असाय नग* का घरीं ६ कुद्ठन बुध झाली मालकाला ह्या म्हातारपनांत लगीन करायची ! आन करायचीच व्हती तर काय कुळ्ववान बायकु मिळत न्हवती १? पन' ह्ये कुटल॑ आनल़य कमअस्सल! बाचा तर पत्याच

- 1-4 नन्या वाटा

न्हाय ! आन्‌ आञी म्हनं भाकरी भाजीत व्हती खानावळीत ! आता ग्येली असंल' त्या रंगरावाबरोब( भटकायला !

अवेती- रंगराव £ हा रंगराव ग कोण£

किल हाय मेला त्यांचाच कोनतरी. ओकांदा मवाली बरा,

असली त्याची सुरत ! लावन्या काय म्हनतुय़ा, पान खाऊून धुकतुया काय जतं॑ तत. परवा आपला मला बगुनच डोळ्या मिचकावृ लागला मेला! पर जवा का पायांतलं खेड़र म्या हातांत घेतलं, तवा गेला त्वांड घेऊून !

अवंती- पण जिथं आलाय्‌ कशासाठी तो ६

सखू-- कशाला १ यवडं बी समजना व्हय बाभी वुमाला £ म्हातार्‍या दादल्यानं तरनी बायको आनली घरांत म्हजी तिचा सारा गोतावळ्ठ जमाय'चाच की भुतावानी. आन्‌ हये बंगा... (आंतून-' सस्वू, ओ सखू ! ' अशी म्हाळसाबाभीची ललकारी ) हं, ह्ये आलं बगा अक भूत. भूत कसल, डाकरीन हाय ही डाकीन!

म्हाळला- ( प्रवेश करून ) सखू, कामधाम टाकून अिथं चकाट्या पिटीते बसलीस होय ग! या घरांत मुलीपासून मोलकरणी: पर्यंत अकाला म्हणून वळण नाही. सारा बेशिस्त कात्भार. येणारजाणार तेहि तसेच. मीं मुळी जावयांना सांगून भय्याच ठेवलाय दारावर. हो ! मेलीं कुणी अलबतीं गलबतीं माणसं शिरायला नकोत घरांत!

सखू- जरा आदीच ही बुध झाली असती मालकाला तर लञी ब्येस झाल॑ असतं. पर आता काय! बेल गेला नि झोपा क्‍्येला.

म्हाळसा- अस्सं ! म्हणजे मी य़ा घरांत घुसले असं म्हणा- यचं आहे होय तुला £ पण हें बघ, कसंहि असलं तरी हें माझं राज्य आहे आता.

सखू- रावनासार क्‍्यांचीं राज्यं बी गेलीं अलथून येवळ्ट आल्या- बरुबर, ततं वुमच्याआमच्यासारक्‍्य़ाची काय कथा सांगतांय्‌ !

क . री ता .. 1) 1. -.

त

1. र. त |.

"क । 72

सखू- “ कसा राजाबेंडा दिसतूया अगदी ! (अक१ ला )

अंक २ दा री: !

पणप्शिणाएीणरशाश 0 ४ "ापयाशणाापाशीशााटालापापााा तनन

म्हाळसा- कां ग! जीभ फारशी सेल. सोडली आहेस मस्ती आल वाटतं १ |

सखू- ( आवाज चढवून ) माजी मस्ती काढूं नका मामी, सांगूनशेनी ठिवतें. माजाया म्या काय कुना जावयाच॑' आन खातीया का काय £ मनगाट राबवुन भरतीया प्वाट.

म्हाळसा- बर॑बरं ! जास्त नको बोळूं. हो चालती आपल्या कामाला. अन * मला मामी म्हणू नको ? म्हणून किती वेव्ग सांगितल तुला ६ अव जावओसुद्धा मला * आओसाहेब ' म्हणतात, तिथं तूं कोण' मेली १

सखू-- १५ ' आञओीसायब * म्हनलं तर : ओ ' द्यायची तरी वमाला सूद कुठं र्‍हातीया १ आजपावतर खानावळींत * मामी, मामी ' म्हनून घ्यायची सव, तवा...

म्हाळसा- आधी घरांत चाल लाग बघुं तूं. अन बाओी- साहेब आल्या असल्या तर म्हणावं बोलावल आहे' मीं जरा. ( सखू जाते ) हें बघा बाभी, तुम्हाला अशासाठी बोलावणं पाठवल मी, की आमची चद्राताभी झाली आहे आता थोरामोठ्याची बायको. तेव्हा त्यांच्या योग्यतेळला साजेल अस तिला वागायला पाहिजे. तशी ती मोठी हुषार आहे. म्हणा; पण लहानपणी अड- चणीमुळ' शिकणं झालं नाही फारस म्हणून तुम्हाळा मींच बोळावणं पाठवल. अखादी चांगली मास्तरीण तुमच्या माहितीनं पाहून द्या, नाहीतर तुम्हीच शिकवा.

अवेती- १ण अगोदर त्या शिकल्या आहेत किती.अन पुढं काय शिकायचं आहे हें मळा आधी समजल पाहिजे ना.

म्हाळसा- आधीचं घेअून करायचं आहे. काय वुम्हाला १ नसत्या पंचायत्या करण्याची भारीच बाऊ खोड अकेका माणसाला.

अवंती- हें पाहा, मळा काय करायच्या आहेत नसत्या ५चा- यती | तुम्हीं बोलावणं पाठवलं म्हणून आलें आहें मी. अन्‌ आता

न.वा. ३

-1 नव्या वाटा

मळोळला शिकवायचं म्हणतां तर तिची पहिली तयारी किती आहे हें नको का पाहायळा ९ नसल नीट सांगायचं तर मी आपल) जातें.

म्हाळसा- अहो, अशा रागावु नका मास्तरीणबाभी. ण हें पाहा, तिला शिकायचं तें कशासाठी? तर चार लोकांत तिचं चांगला वजन पडावं म्हणून. नाहीतर शिकून तिला काय मास्ततीण का व्हायचं आहे तुमच्यासारखं १ सांगा. म्हणून म्हणतें तिला असं शिकवा, की चार माणसांत यस-फ्यस्‌ करतां येओल', सभेंत घडाधडा बोलतां येओल. भिग्रजी, मराठी काय हवं तें शिकवा; पण मडुम बनली पाहिजे अगदी पोरगी. थांबा हं. मीच बघून येतें काय करते आहे ती. (जाते )

सखु - ( प्रवेश करून अिकडे तिकडे पाहात ) गेली वाटतं बया ! बरं झाल॑ बाओी ! दिसांतनं धा येव्ां मनांत येतय, की हातांतल॑ काम तसंच टाकुनशेनी नियुन जावं आन्‌ पुना त्वांड बी बेगूं नये या घराचं. पन्‌ माज्या रेकाताभीसाटी जीव गुंतून राहथलाय्‌ माजा. तिच्या तोंडाकडे नजर ग्येळी की अक्षी भडभडून येतंया. कशी अकांद्या केव्हीच्या गाब्यावानी रसरसीत प्वार, पन सुकून गेळीया निसती या घरांतल्य़ा कहारानं ! बाओ, तुमी आलां, बरं झालां बगा ! न्हाभीतर मी येनारच हुतें वुमाल़ा सांगाया. बाओ, क्राय बी करा, पर ताभीची यवढी मोकळीक करा या बयाच्या तावडींतनं झट- पट. नाय तर बरी गत नाय तिची.

अर्वती- काय ग, अलीकडे कांही विशेष झालंय वाटतं ६

सखू- अवं, काय सांगायच बाञी १ तार्भींचं लगीन त्या मेल्या रंगरावाशीं करायचा ब्येत चालवलाय्‌ बयान.

अवेती- काय म्हणतेस १ रंगरावाशीं £ अन्‌ रेखेचं लग्न १

सखू- व्हय बाभी |! काय सांगू तुमाला ? अर्व, ताओीच्या खेटराची तरी सर हाय का त्या मेल्याळा ! पन त्येची बगा काय

अंक २ रा 2१९

मिजास चाललीया घरांत ! कपड॑ काय, खान॑ काय, लट- छट चालऴलीया बगा निस्ती.

अवती -- अग,पण बाबासाहेब कस हें सार॑ चाल देतात :

सखू-- बाबासाब ! बाओ, बाबासायबांचा सबाव वुमारनी म्हाओत न्हाओी व्हय? सरळ भाबडं मानुस त्ये. जस॑ वळवावं तस॑ वव्टतंयू. तीच तर आटकल गावली बगा त्या बयाला. सार्‍याबद्दळ काय न्हा त्ये सांगून सारा कारबार घ्येतलाया बयान आपल्या हातांत. आओसायबाबिगात कुनाचा येक सज्जुद बी अकाया तयार न्हेत त्ये. मंग काय व, संमदं मोकळं रानच गावल' की या बयाला.

अर्वेती- भयंकरच आहे म्हणायची ही बाञी !

सरखू- अव, भयांकार मंजी ल॒ओ भयांकार ! आदीच त्यो रंग- राव तसला हलकट अन्‌ त्यांत या बयाची फुस ! जातां-येतां अंगाचे ल'गाट करतुया ताओसंगं. ती रागावती, शाप देती, तडफडती आंतल्या, आंत, अन्‌ त्यें बगुन ही घेरडी बी हेसतीय्रा प्वाट धरघरून : असा. राग आनतीया बया, की सटवीच्या झिज्या घरून आपटांची चांगली ! बाभी, खर सांगते, तळ्छपट तळ्पट होओील' बगा बयाच !

म्हाळसा- (प्रवेश करून) सखू, आल्लीस का फिरून अिथं £ वाटच बघत होतीस वाटतें मी जाण्याची १ अन्‌ कानगोष्टी कसल्य़ा ग करीत होतीस यांच्याशी £ मेल्या य़ा मोळकरणींना घरांतल्या गोष्टी बाहे र्‌ सांगण्याची खोडच !' अन वेम्ही तरी मारत रीणबाभी, या बाओीवा लघळ्ठपणा चाळू कसा दिलांत £ बोळूनचाळून ही मोल- करीण. पार्यांतल्त्री वहाण पायांतच ठेवली पाहिजे माणसान. तिला डोक्यावर घेतली की...

सखू- धराचा ख्येळखंडूबा झालाच !

म्हाळसा- चूप सखू ! बोललं नकोस अक अक्षर ! चालती हो भिथून ! रंगराव आंघोळीला झुठत असतील तर त्यांचा पाणी काढ अन्‌ कपडे ठेव, जा.

-371 नव्या वाटा

अनम न्न

सख्ू- ह्ये बगा मामी, दुसरीं वाटेल तीं धा कामं सांगा, पर ह्ये काम मी न्हाऊ कःंनात.

म्हळसा- कां बरं ६:

सखु- माजी मर्जी.

म्हाळसा-म्हगे मर्जी ! तुझ्य़ा मर्जीला अिथं विचारतो कोण: राजाची राणीच पडलीस की नाही ! पैसे मोजतेंय्‌ वला. सांगू तें काम निम्‌टपणानं केलंच पाहिजे वुला.

सखू- त्ये ऱहाऊूदया मामी. मोलकरीन झाली तरी वाटल त्ये काम करूंव्ह्य मी:

म्हाळसा- वाटेल तो म्हणजे रंगरावाला कोणग समजलीस त्‌ ६ जावओ व्हायचा आहे तो आमचा, समजलीस £ बरं का बाओी, तुम्हाला सांगायचं राहिलंच. रंगरावला रेखा द्यायचं ठरवलं आहे आम्हीं. अहो, म्हणजे किती धूर्तपणाचा बेत आहे. माझा. जावओ तर खूष झाले. माझा हा बेत अकृन ! अहो, म्हणजे असं बघा, घरांतल्या घरांत हें लग्न जुळवल्यामुळ्ं हुंडा द्यायला नको अन्‌ शिवाय अकुलती अक लेक घरांतच राहिली. रंगरव तसा फार चांगला आहे हो. बायकोला अशी सुखांत ठेवील म्हणतां !

अवैती- पण रेखाला ही गोष्ट पसत आहे का£

म्हाळसा-अहो, तिची कसली आली आहे'प्संती ६ लग्नाच्या कामांत मुलींना का कुठं विचारायचं असतं ६ आता माझी चद्रा मो अिथं दिल्ी...कुठं विचात्लं होतं तिला ६९ मग आता तिचं काय वाओऔट झालय:

अवैती- तमच्या मुलीची गोष्ट वेगव्ठी अन्‌ रेखेची वेगळी : ती शिकल्रीसवरत्गी आहे. स्वतःचं बरंवाभीट तिला कळतंय,

म्हाळसा- तें मात्र सांगू नका हं. अहो, य़ा मळी किती शकल्या तरी अक्कल तितकीच! तसं नसतं तरक्रोण'मेला सुरेशकी

अंक २ रा २७

पापा की

कोणसा, त्याच्या नादीं कां लागल असती ही? पण जेव्हा का त्यानं दिला गोता तेव्हा बसली रडत. अही, बरं तर बर्र. फारसा बोभाटा झाला नाही या प्रकाराचा ! नाहीतर गावांत. तोंड क्राढायला जागा नसती राहिली !

अवेती- पण कांही झालं तरी रेखेला विचारल्य़ाखेरीज या गोष्टी ठरवृं नयेत असं मला वाटतं. तिची पसंती आल्याशिवाय...

म्हाळसा- अहो तिची तरी पसती नसायला काय झालय १ तरुण मुलींनी बोळून दाखवलं नाही तरी मनांतून... (रेखा पडद्यांत- “ मेल्या चांडाळा ! सोड माझा हात ! ! )

ससखू- (दचकून ) ताओऔच या! ( लगबगीने निघून जाते. अवतीबाओी डोकावून पाहूं लागतात )

म्हाळसा- ( अवंतीबाभीच्य़ा दंडाला धरूने बसवीत ) बसा हो. पोतंची चेष्टामस्कत असेल ही. त्यांत आपण मोठ्यांनी कसळे'ं लक्ष घालायचं १ आमच्या रंगरवाचा स्वभाव आहे' थोडासा थट्टेखोर. केलीन असेल कांही थट्टा !

रेखा- ( संतापरन प्रवेश करते ) हलकट ! नीच! तुला काय वाटलं क्री मी अशी अडचगरींत आहें म्हणून वुझा वाटेल तो किळस- वाणा प्रकार सहान करून घओन म्हणून £ पुन्हा तर वाटेला जाअून पाहा, म्हणजे...

म्हाळसा- अग, पण रेखा, झालं तरी काय अस॑ १ केली

असेल रंगरावानं कांही चेष्टा, म्हणून अस॑ रागवायला नको कांही पोरी.

रेखा- माझी चेष्टा करण्याचं कारण' नाही त्याला. वाटेंत अडवून मेला हात धरतोय्‌ हलकट !

म्हाळलसा- अग, मग त्यांत वाभीट काय आहे हेच कळत नाही मला ! तूं तर शिकलेली सलगी ! अन मावशीच्या घर्री राहून

ऱरेट नव्या वाटा

सुधारलेली! तिथं खुशाल तरणीं पोरं जमवुन धिंगाणा घालीत होतीस तें चालत होतं वाटतं तुला? हसणं काय, खिदळण॑'ं काय...

रखा-खबत्दार मामी वादेळ तें बोलाल तर

म्हाळसा-कां ग£ आता कां मिरच्या क्षोंबल्या १ वाटल तसले थेर केलेस तिथं, तेव्हा नाही वाटतं अपमान झाला तुझा १ बरी पण खाशी खोड मोडली त्या तुझ्या आवडत्या सुरेशनं ! कसा दाखवला झिंगा ! आधी नाचूं दिलं अन्‌ आता फेकुन दिलं !...

रेखा-( खाने विव्हळ होञून ) मामी, मामी ! नका हो असं वै« साध. ( मूर्च्छा येअन पडते. तिला अवंतीबाभी सावरून ध "तात )

अवेती- रेखा, रेखा, असं काय़ कर्तेस वेड्यासारखं १? किती संताप करून घेतेस जिवाचा ! जत शांत हो.

रखा- कोग ६ बाओ, तुम्ही : अन्‌ अिथं कशा १ आजकाल आमच्या घततंत बाहेचं मजष्य क्राय, पण वाराढेखीळ यायचा बंद झालाय्‌ !

म्हाळसा- बघा कुजकं बोलणं बयाचं ! म्हणे वातसुद्धा बंद झालाय : मग आल्यागेल्याला धर मोकळ ठेवुन काय त्याची धर्म- शाब्ठा करूं होये ग : तुझं ठीक आहे.नेलं कृ्णीं घरघुञून तर तुझं काय जाणार आहे १ मला माझ्या पोरीचं हित बघितल पाहिजे.

रेखा-तें बघितलं असतं तती हरकत नव्हती. पण तुमच्या मूर्खपणानं त्य़ा अडाण्या पोरीच्या जन्माची माती अन्‌ आमच्या घल- ण्याच्या बेअब्रूवी वेळ्ग आली आहे; त्याचंच वाञीट वाटतं, दुसरं काय £

म्हाळसा-कुगाला ग मूर्ख म्हणतेस £ लहान तोंडीं मोठा घास घ्यायला त्मज' नाही का वाटत तुला £ कालळीजांत जाजून हेंच शिक- लीस वाटतं दोन वर्ष £ तरी बरं, जावयांना सांगून बंद केलं शिका- यचं ही वर्षी म्हणून. नाहीतर धिंडवडे'च काढले असतेस" बापाच्या अऊरूचे ...

अंक ९ रा ३९

>>>. 2, यन. 04: भक्ता म महल मट नने वा नवया

रेखा- हो! तुम्हीं ती शिल्लक ठेवली असली तर काडीन' खरंच. आपली घिडका घततंते आली त्या वेळ्हींच तवबहाहु तंच्या अब्रूची पताका वेशीव€ टांगली.

अवंती - रेखा, रेखा, तोंड आठप बाओ.

म्हाळसा - आटपती आहे' तोंड. अकुलती अक लेक म्हणून लाडावून ठेवली आहे ना बापानं ! पण खूप लक्षांत ठेव तूं ! आता पहिले दिवस तहिले नाहीत

रेखा - तें मला सांगायला कशाला ह मामी तुम्हीं £ खूप वाटेल तें सांगून कान भरलेत बाबांचे अन मला अशी डांबून ठेवलीत म्हणून शरण'का येणार आहें मी तुम्हाला ६

म्हाळसा- अकलंत बाओी ! म्हणे आम्हीं डांबून वली आहे हिला ! शोभतं का हें बोलणं £ तत्णीताठी पोरगी. हिला काय वार्‍यावर मोकळं सोडायचं £ तिला नाही तरी अब्रूची चाड आम्हांला आहे ना ५ अन्‌ मोकळं सोडण्याचा काय परिणाम होतो ह्याचा अनुभव आहेच की बापाला ! बर॑ तत बेर रंगतव तसा समजूतदार म्हणून पत्करायला तयार झालाय. नाहीतर बापाला जन्मभर ही बेअक्रची निशाणी गव्व्यांत बांधून हिडायची वेव्ग आली होती ! जर रीत ल्ावायसाठी...

रेखा - मळा रीत लावण्याच्या आधी आपल्या मुलीला लावा. तुमच्यासाठी नव्हे; तर आमच्या धतसाठी ही विनंती हात जोडून कते तुम्हाला. काय तें नाच” अन्‌ धावणं ! घ्तंत तर घटकाभर पाय नसतो बाञीचा ! नाटक, सिनेमा, नाच अन्‌ तमाशा ! दुकानांतून काय आणून खायचं, त्याला तर सुमात्च चाही ! बाजा पंत किती खरेदी करायची, त्याला हिशेब नाही ! कानांत वारं शिरलेल्या

वासरासारखी झालीय: तिची अवस्था ! भि'काऱ्याच्या इक्ठीला कधी नव्हे तो पैसा पडला की अकदम...

० नब्या वाटा

र कच कन्ळ >> -रयणाप्यााापट--“-ा--ाप----------------५--५---->:ाा पन्ना नापव----२५०->८-५०--०-- याळ

म्हाळसा- बर॑ बरं! असेल माझी लेक भिकारी ! पण आता तर माळकीण झाल्मीय्‌ ना ती या घराची £ वाटेल ती चैन करील. तिला काय कमी आहे £ तुह्या कां डोळ्यांत खुपतं तिचं सुख ६ अशीच का, याहूनहि चेन करील ती.

रेण्यया- करू यया. तुमचेच डोळे पांढरे होतील त्यामुळं ओखादे' वेळीं.

अवंती - रेखा, कुणाला अन्‌ केव्हा बोलावं याचं तारतम्य ठेवलं पाहिजे बाळ. |

रेश्छा- कसल तारतम्य आल आहे ? बाझी ! तुम्हीसुद्धा तोंड- देखल बोल लागलांत का? 6 ! या ज'गांत विश्‍वास असा आता अरल्रा नाही कुणाचा. ( जाते )

म्हाळसा - पाहिलंत १ आहे का तिला माणसाची कांही किमत ! तुम्ही त' तिच्या पहिल्यापासून ओळखीच्या; प५॥ तुमची तरी किमत ठेवलीन्‌ का तिनं १

अवंती - छे. अगदीच वाया गेलेली दिसते भाहे' पोत्गी. तिची जरा कानभुघाडगी केली पाहिजे मळा.

म्हाळसा - कांही अपयोग व्हायचा नाही मास्तरीणबाओ त्याचा. आता तुम्ही आपल बघा प्रयत्न करून. ( अवंती जाते )

चंद्रा - ( भडक फॅशनेबल वेधभूषा केलेली, थयथय करीत प्रवेश करून ) आओी, कशाला ग हाक मात्लीस £ मी तिकडे शिवा- शिवी खेळत होतें बागेंत तंगतवा्शी.

म्हाळसा- शिवाशिवी १ चंद्रे, कार्टे ! अग, तूं आता रावबहाहु रीण झालीस. तुझ्या योग्यतेप्रमाणं तुला आता वागायला हवं. चार लोकांत नवऱ्याबरोबर तुला आता हिंडाफिरायचं भाहे, तेथ्डा जरा शहाणपण शीक. अन्‌ तो मेला रंग्या तर असा हरूकट' आहे! खांणावळींत भअष्टीं काढीत होता. मीं म्हटलं, आहे मेला झफराट्या काळ्ठजाचा, कसल्याहि कामाला मार्ग नाही सरायचा .:.

अंक २ रा 14

अकपली टी. शणणाण १ शी 00 शीण शीत णणणी”ककलटप0ीश00?00ी?0 000१? 0) ली लीश हशा णी 0 पी? प्न्यापणसियाीणपटीतीी कलणपलयणण नटी. नशा ीफशीशीट टी

चैद्रा- म्हणजे ग काय आञी ६

म्हाळसा- अग, खोटे दस्तअवज केल्याबद्दल तर॒ त्याला शिक्षा झाली होती ना ६ पाहील तसं अक्षर काढण्यांत पटाभीत आहे अगदी ! परवा तत मेल्यानं बेमालूम केलं आहे तेवढं काम.

चेद्रा- कसलं ग क्राम आओ १

म्हाळसा- अग, त्या कार्टीचा नक्षा अंतरवायचा होता ना मला ! तिच्य़ा त्या सुरेशच्या अक्षरासारख॑ अक्षर काढून ल्िहिलंन पत्र अक की निकाळलेच लागला तिच्य़ा गमजांचा ! तीन दिवस नागची अुठली नाही की जेवली नाही. असं आपर बस्तान जिथं नीट बसवायला चांगला झुपयोगी पडेल म्हणून बोलावून घेतल त्याला तर तो मेला शेफारलाच ! थांब. त्याची ख तडपट्टी काढते चांगली. शिवा- शिवी खेळतात म्हणे !

चेंद्रा- मग ग काय झालं त्यांत, आओ त्या सिनेमांत नाही का ती बाभी अशी शिवाशिवी खळत? तंगतव म्हणाले, मी तुला तसं शिकवतो. '

म्हाळसा- ढालगज कार्टी ! सगळ्या माणसांत हिचं वजन बसावं म्हणून आटापिटा कते आहें मी जिवाचा, पण हिचं लक्ष आपल घांगडथिग्यांत ! आज गाण्याची तालीम केलीस का?

चंद्रा. ओ आओ, मल्रा नाही बाभी आवडते तें मास्तरांचं गाण॑'. त्याचा अर्थच कळत नाही. सा रेंग्मपधनिसा म्हणजे ग काय ६ त्यापेक्षा रंगतवच शिकवु देत. गाणं मला. त्यांना किती छान छान गाणां येतात ! सिनेमांतलीं, नाटकांतलीं. “ राया सोड ना, राया थांब ना, तुझ्या हाताची मिठी जरा सोड ना... ” (गाणें म्हणत १ हावभाव कतीत म्हाळसाबाथीजवळ जाते. ती तिला झिडकारून दटावते)

14 घरब्या वाटा

22... नने -----------:- -:२>:::>-५-:५--३२८२-२------८:२--२२-३:-३--२-------22--ा पपप “07---नाऱ-र्‍---ऱ--:--< .--पाप----२>-८-८:८:>->--५५पण८ एट

म्हाळसा- चंद्रे, तोंड आटपतेस की नाही आता £ जा बघू. जावयांची आंघोळ्ग झाली असली तर दुघ नेअून दे त्यांना.

चंद्रा- मी नाही गडे आओ, स्वयंपाकाच्या काकू देतील की नेञून. नाहीतर तुं दे वाटलं तर.

म्हाळसा- कार्टीला कळत नाही म्हणतें तें हेंच. अग, तूं त्यांची म्हातारपणची बायको आहेस. सारखा त्यांच्याभोवती पिंगा घालून त्यांना मुठींत ठेवळस तरच सगळं राज्य तझ॑ आहे.

चेद्रा- मला नाही बाभी आवडत त्यांच्याशीं बोलायला. काय ग बोलायचं त्यांच्याशीं १ त्यांना काय रंगरावांसारख्या जमंतीजमतीच्या गोष्टी सांगायला येतात की काय ! रंगराव कित्ती छान गोष्टी सांगतात.

म्हाळसा- हें बघ चंद्र, रुंगरावाळा सारखा तुझ्याबरोबर नको हिंडवीत जाअ्‌ं. त्याला त्या रेखाला छळाय़ला जिथंतिथं मोकव्टा राहूं द्या. अितकं हें झालंय तती त्या कार्टीच्या अंगांतली मस्ती गेळीय्‌ कां बघा ! म्हणे शरण नाही येणार ! बघतेंच कशी येत नाहीस ती ! मी पण नांवाची म्हाळसाबाओ आहें. म्हणावं ! कत्ती काय म्हणा आता १६ येञूनजाञून कोण सुरेश की फिरेश- त्याच्या- वर हिच्या साऱ्या गरजा ! पण त्यांचा तर बंदोबरत चांगलाच झालाय. पण अवढ्यानं कांही भागल नाही ! अशीच मोकळी राहिली तः केव्हा अन्‌ कुठं निसद्रन जाओऔल' नेम नाही. त्या रंग्याच्या गवळ्व्यांत बांधायचा विचार केलाय्‌ मीं; मग जाते कुठं £ तस॑ करीन तरच नांवाची म्हाळ्ठसा ! म्हणून तुला म्हणतें चंद्रे, की त्याला नको नेअ्‌ं सारखा.

चेंद्रा- तें नाही बाऊ जमाग्रचं, आओ. रंगराव बततेबर असल्याखेरीज मी सिनेमाला, सर्कस पाहायला अन्‌ हॉटेलांत कशी ग जाज्‌ ९ आभी, काल आम्ही त्या हॉटेलांत गेलों होतों ना £ तिथं काय मजा होती म्हणतेस! गादीच्या खुर्च्या, फिरता पंखा अन्‌ खायला तती काय ( जिभल्या चाटीत ) काय गमतीदार पदार्थ होते

अक ९ रा 2$-

म्हणतेस ! मीं अन्‌ रंगरावांनी खूप खाल्ल॑ 3 तिथं ! अन्‌ काय़ अकेक बायका आल्या होत्या तिथं. अकीकीचीं पातळं तर्‍्हतऱ्हेची. आओी, तसल्मीं खूप पातळ घ्यायचीं आहेत मला. सांगून आलें आहें मी दुकानांत.

म्हाळसा- अग, प तुळा नक्को का म्हणतं आहे. कुणी ६ माझं म्हणणं ओवढच, की...

चंद्रा- राहृदे ग तुझं म्हणं. आधी माझें ओकुन ६. किनओी आओ, तिथल्या त्या बायका होत्या ना १ त्य़ा त्यांच्याबतोबरच्या पुरुषांच्या अंगाव " रेळायच्या काय, चापट्या काय मारायच्या अकमेकाला, आणखी बघ वाटेल ते करीत होत्या त्या! मळा फार गंमत वाटली त्यांची. रंगराव म्हणाले, “त्या कांही नवर्‍्यांय़ा बायका नाहीत. ' ख च, नाहीतरी नवऱ्याबरोबर का असली मजा करतां येते!

म्हाळसा-वंद्र, तूं तती फारच फाजीलपणा कायला लागलीस हो दिवसेंदिवस ! थांब, तुलासुद्धा घराबाहेर सोडतां कामा नये

चंद्रा-हं, म्हणे घराबाहेर सोडणा€ नाही! तूं मला काय रेखा समजलीस होय £ वाटल तें करणात जा मी. अगीचच्या अगीच त्रास द्यायला लागल्मीस तर त्यांना सांगेन बघ तुझं सार॑ कारस्थान. अ, आता कशी भ्याली! म्हणे बाहेर सोडीत नाही !

म्हाळसा-(जतत वरमून ) बर॑ पण चंद्रे, हा पोरकटपणा 'तुला आता शोभत नाही बर का. जरा तती आपल्य़ा नवऱ्याकडे अन्‌ संसाराकडे लक्ष दे की

चेद्रा-अिशश ! मला नको ग बाओी तो स्सात अन्‌ ती अठा ठेव !. आहेस की तें सार कतयला

म्हाळसा- अग, मी करणार तें तती सार॑ तुझ्याच जिवावर ना?६ गोड बोलून अक जावयाची मर्जी तुं सांभाळलीस की बाकीचं सारं बघतें मी. ९खेंचा सारा ढालगजपणा सांगून अश्शी आ”) देतें पेटवून की -हो(पळून' निघाली पाहिजे!

४४ नब्या वाटा

चंद्रा-मला कां$ही सांगूं नको आझओी या गोष्टी ! म्हातार्‍या नवऱ्याशी माझ॑ लग्न गकां केळंत ९ तुला अधिकार गाजवायची होस होती अन्‌ मल्रा चेन करायला हवी होती. अितके दिवस भांडीं घासून अन घुणीं घुअून हाताला घट्टे पडले आहेत माझ्या'. बस्स ! आता मी माझ्या मनाला वाटेळ तशी चेन करणार ! तुला गरज असत्मी तर तूं बेस त्या म्हाताऱ्य़ाची मर्जी सांभाळीत. ( जाते )

म्हाळसा- ( कपाळाला हात लावून जाते )

(अवंतिका व रेखा बोल़तबोलत प्रवेश कत्तात.)

रेखा- बाओ, क्षमा कत मला, मघाशी तुम्हाला ताडकन बोलले म्हणून. ण अति विचारानं अन्‌ निराझ्ेनं मनावरचा ताबा अडून गेळा आहे माझ्या.

अवंती- जाअूंदा रेखा, त्याचं काय अवढ॑ मनाला लावून घेतेस १? मला कांहीसुद्धा वाटलं नाही त्याचं. पण तूं अशी त्रास करून घेअ्‌ं नको बाभी जिवाला. हें बघ, माणसानं आशा सोड नये.

रेखा-बाओ, कसली आज्या धरूं आता मी १ धरांतला हा धिंगाणा अन्‌ बाबांची ती घतली कठोर वागणूक याचंसुद्धा मीं कांही मानल नसतं. पण...सुरेश ...त्यांनी कां बर असा विश्‍वासघात करावा? घर फिरले की त्यांचे वासेहि फिरू लागतात म्हणे ! ज्याच्यावर प्राणा- पलीकडे प्रेम केलं त्य़ा माणसानं असा केसानं गळा कापावा ९ खरंच सुरेश, हीं दृष्ट अक्षर ल्रिहवळीं तती कशीं तुमच्या लेखणीला म्हणे ' तुझा-माझा संबंध स॑ंपळा !... यापुढं माझ्याशी पत्रव्यवहार कह नको... '

अवंती- असं ल्हिहिंलंन्‌ म्हणतेस १

रखा- हो, हेच ते शब्द. कस॑' अगदी काळीज कापीत गेले माझं !

अवंती- कुठं आहे तें पत्र! दे पाहू माझ्याजवळ्ठ. अन्‌ जातें मी आता अकदा त्या बयाला भेदन. अन हे. बघ, अशा धीर सोहं

अंक २९ रा ४५

नको. निघेळ, यांतूनहि अखादा माग' निघेल. ( रेखेळा जेवळ घेञून तिचें सांत्वत करतांना पडदा पडतो )

७ठठ

प्रवेश्च २ रा

( रस्ता. अवती व माणिक प्रवेश करतात )

माणिक - बाओ, तुमच्या मंडळाची ही कल्पना ब हेबर वाटते; पण कस'संच होतं बाअ) यायला.

अवंती - अग, आपल्याला अशी सवय नसते म्हणून होतं तसं. पण असं लाजून ग कस॑ चालणार १६ तुं यायला लाग मंडव्गंत हं !

माणिक - बरें बाओ. तुम्हीच आहांत म्हणून धीर होतोय. बरं, येतें मी. हें घर आलंच माझ. ( जाते )

यमू - ( प्रवेश करून ) बाओ, 9 चला ना ! कित्ती माणसं येअन चोकशी करून गेलीं तुमची ! ते व्यायाम मंडव्टाचे चिट णीस तर वाट पाहात बसले आहेत. आपल्या सेवा-मं दितच्या ठप्रवस्थापिका त्या शेवंतीबाभी “ जराक्यानं येतें ' असं सांगून गेल्या आहेत. म्हणून मीहबोळवायत्ा निघाले होतें तम्हाला.

अवंती- असं झाल॑ होय १ बराच खोळंबा झाली मग सगवळ्य्या कामाचा 2 अग',, पण' कह काय ६ झाला बाञी अशीर जरा.

यमू - कुठं गेलां होतांत ६

अवंती अग, रेखेच्या घरी. त्या म्हाळसाबाभींचा निरोप आला होता.

यमू- कुठं १६ रेखेच्या घरीं £ मग ६ कशी काय आहे' हकीगत £

अवेती - हकीगत काय विचारतेस, यम्‌ £ आपण ओकली त्याहून क्रितीतेरी वाऔट' आहे' रेखेची स्थिति |! क्राय त्या म्हाळसा-

४६. नव्या वाटा

ऱ्य म हळ ७ 2 सा - आह स्व मळाल कवडसा न > स: "पणापापा पीट

बाभीचा अवलार ! काय त्या चंद्राबाभचा थिल्लळरपणा ! अन्‌ रंगरावाची ती हलकट वागणूक ! घटकाभर तिथं गहिलं तर डोकं कस सुन्न होअून गेलं अगदी ! अन्‌ मग रेखेला सारा दिवस किती असहथ होत असेल तें सार... १

यमू- होय ना ! बिचाती रेखा घराबाहेरदेखील पडत नाही आताशा पाहिल तें.

अवेती- पडेल कशी १ सक्‍त ताकीद दिली आहे बाबासाहेबांनी तिला, या महामायेच्या सांगण्यावरून !

यसू- काय ग बाभी छळ्ठ चालवलाय्‌ मेलीनं !

अवंती - अग, अवढ्यानं कुठं झालय ६ त्या बयाचा खरा डाव आहे तो निराळ्ठाच !

यसू - तो कोणता आणिक ६

अवती - अग, तिनं तो रंगरव म्हणून कोण टोळभेरव आणला आहे ना घरांत १ ओअखाद्या बदमाष युन्हेगातसारखा दिसतो मेला ! ही म्हाळ्ठसाबाभञी म्हणते, क्री तो आपला कुणी नातेवाओक आहे म्हणून ! अन्‌ त्याला म्हणे चुलत्याची मोठी अिस्टेट मिव्ठायची आहे. ] पर्णमल्ाा नाही खर॑ वाटत. खात्रीनं तिथ कांहीतरी पाणी मर तंयः.

यसू - होय बाञी, वाटत खर अस॑'. परवा सखूच सांगत होती नाही का रस्त्यांत भेटली तेव्हा त्याचा हळकटपणा !

अवंती - त्याच्याशीं रेखेचं लग्न करण्याचा घाट घातला आहे या बाओीन॑.

यम्रू - काय म्हणतां बाभी ६ रेखेचं लग्न... अन असल्या माणसाशी ६ अद्वाक्य !

अवंती - होय यम्‌ ! रेखेचं लर्न रंगरवाशीं ! अन्‌ म्हाळ्ठसा- बाञीन' मनांत आणल्यावर अशक्‍य काय आहे. त्यांत ६

यमू- बाकी, खरंच का सांगतां हे ?

अंक २ रा 2 अ्वेती- तर काय.खोटं ? अजून केव्हा तें नाही ठरळं; पण म्हाळसाबाओींच्या मनांत आल्यावर त्याला तरी काय वेळ

यमू- बाभी, मग हो काय करायचं £ कशी सुटका व्हायची रेखेची या कारस्थानांतून १

अवती- तेंच तर सुचेनास॑ झालंय्‌ मला. रेखेच्या घरांतून बाहेर पडल्यावर त्या आरामबागेंत जामभून तासभर विचार करीत बसलें होतें मी. शिवाय दुसरी अक भीति वाटते आहे मत्रा. तसाच जर प्रसंग आला तर रेखा आपल्या जिवाचं कांही बरंवाभीट...

यमू- अगबाओ... ! (सखू प्रवेश करते )

सखू-- बाभी, बर्‍या भेटलासा तुमी वाटंत. त्या चांडाळ्ठणीनं सादला बगा दावा ।

अवंती १ यसू- ( धाबरून ) काय झालं ग ६

म्हाळसा - अव, लग्नाचा म्होर्त बी ठरवला की तिनं ! आत्ता जेवतांवक्ताळा बाबासायबांशीं खलबतं करून अखिती सादलीच बगा ! मला समाजल॑ आन लगीच निगाल्ी तुमास्नी वर्दी द्येया. पन बर्‍या वाटेंतच भटलां तुमी. ( डोळ्याला पदर लावुन ) बाभी, कसं व व्हील रेकाताओींचं माज्या १

अवंती- सखू, हें बघ, घाबरू नकोस अशी. अन्‌ हें बघ,

घरीं जा अगोदर अन्‌ रेखेवर नीट लक्ष ठेव. नाहीतर भलतंसलतं करून बसेल पोरगी!

सखू- व्हय, जातें. पर काय बी करूनदेनी ह्थें कारास्तान मोडाया व्होवं बाभ. नायतर धडगत नाय रेकाताञींची. ( जाते )

अवती- काय करावं बरं ६ वेळ तर आणीबाणीची येअञून ठेपली !

यमू- ( अकदम घाबरल्यासारखें करून ) बाभी, बाभी ! तो... तो पाहिलांत का दिव्याच्या खांबाखाळी ओक अिसम अभा आहे' तो.

48८ नव्या वाढा

काना ककमेहीडनोनिह, आतडी

अवेती- ( विंगमध्ये पाहून ) अगबाओी! तो... पण त्याला पाहून घाबरलीस कां अितकी ६

यमू- बाभी, ते'...ते ... माझे पति दिगंबर.

अवती- कायम्हणतेस तुं हें £ खरंच:

यसू- शंकाच नाही. ण हे अिकडे' कुणीकडे £ मला कांही त्रास द्यायचा तर विचार नाही ना यांचा १

अव्रेती- खरंच का हा तुझा नवरा आहे, यम्‌ १ नाहीतर माणसासारखी माणसं पुष्कळ असतात, म्हणून विचारते.

यमूु-- छे हो बाभ ! अशी कशी चूक होल ६ कसलीसुद्धा शंका नाही.

अवेती- अस्सं. मग' न घाबततां तुं नीट धरीं जा कशी. तो बघ तो त्य़ा समोरच्या दुकानांत शिरला. तिथं जाऊमून गाठ'घेत' मी त्याची.

यमू-- नको बाओ ! चला आपल्या घरीं. कशाला झगीच:

अवंती- अक ग्रमू. मद्दामच' जातें आहें मी. कारण आहे तसंच त्याचं. ( जाते )

यमू-- काय आहे बाओींच्या मनांत कोण जाणे! मला तर बाओ भीतीच' वाटते आहे" त्याची ! यांचं अिथ' येणं...काय होणार देव' जाणे!

(पडदा )

७०७ प्रवेश ३ रा ( परिचय मंडळाची कचेती. मध्यभागीं टेबल-खुर्ची असून बाजूलाहि कांही |खुर््या ठवल्या आहेत. टेबलावर ल्लेखनसाहित्य, कांही कानदपत्रे, फायली वगेरे' साहित्य. बाजूच्या स्दलावर' वर्तमानपत्रांचे व मासिकांचे अंक असून

!

घरांत | (अंक २ रा)

सी . . 1

घात झाला ! कवाचा गोदूळ चाललाय

संमदा

9

सखू- “ बाओ बाओ

अंक २ रा ४९.

त्यांवर ओक पखाहि ठेवलेला दिसतो. पाठीमागच्या

भितीवर कॅलेडर व “ येथे चोकशी करणे-सेक्रेटरी, परि-

चेथ मंडळ ? अशी पाटी. यम्‌, माणिक व रतन खर्च्या-

वर बोलत बसल्या आहेत. )

माणिक- काय रतन, तुं शेवटीं या मंडळांत ग्रायचं नककी केल्सना?

रतन - होय़ ग. प्रथम जरा कसंसंच वाटे; पण धीर करून येअ्‌ं लागले.

माणिक- १ण रतन, य़ा मंडळानं कुमारिकांच्या आयुष्यांतील विवाहाचा प्रश्‍न सोपा केला तरी याच विवाहपद्धतींतील' दोषांसुळ्टे आणिकसुद्धा कित्येक प्रश्‍न निर्माण होतात ते कसे सोडवायचे £ अन्‌ शिवाय तीमुळ्ं केवळ स्त्रियांचीच कुचंबणा होते अस॑ नाही, तर पुरुषांनाहि तोच अनुभव येत नाही का १

रतन- होय. हें खरं आहे. पण प्रथम विवाहाचा प्रश्‍न सुटला म्हणजे पुढच्या पिढींत विवाहसबधांतील अितर अडचणी पुष्कळ कमी होतील".

माणिक- १ण आजच्या समाजांत ज्या व्यक्‍तींना या सदोष विवाहान॑ हाळ' सोसाने लागत आहेत त्याचं काय

रतन-- रॉ्‌ः ! यम्‌ताओी आल्या बघ!

यमू- (प्रवेशून ) काय माणिक, रतन ! केव्हा आलां :

रतन- फार वेळ नाही झाला येअून. आता ह्याच आलों.

यमू- कस' वाटतं मंडळ तुम्हांला १

माणिक-वा ! चारच महिने झाले मडळ स्थापन करून; पण ही कल्पना अतिशय लोकप्रिय झाली आहे. प्रथम तवीनपणामुळं ओवढं

न. वा. ४

० नव्या वाटा

0 आळळडककच्या >> जज नळ. जनक कन 0 एना “> 2. दन - >.

यश येओलळ असं मुन्हीच वाटत नव्हतं. पण यम्‌ताभी, बाओींना त्रास देत नाहीत का हो कुणी £

यमू-- आरंभीं तसा थोडा त्रास झाळा; पण बाओींनी त्याची कल्पना केलीच होती. ( पोस्टमन- * सेक्रेटरी, परिचय मंडळ ' अशी हाक देतो. ) आलें हं. ( जाञून टपाल घेते) हें रोजचं टपाल. अन्‌ प्रत्यक्ष गाठीभेटींसाठी येणाऱ्या मलांमलींची संख्या पाहिली म्हणजे या अपक्रमाची किती जरुरी होती याची साक्ष पद्द॑ लागते.

रतन- खरं आहे भगदी. बर॑, पण येत्या रविवारचा कार्यक्रम काय ठरला तें विचारायला आलों होतो आम्ही.

यसू - येत्या रविवारी वनभोजेनाचा कार्यक्रम आहे' बहुधा. पण वुम्ही नुसत्याच या. येत्या कार्यक्रमाची जबाबदारी शकुतलत्त्र घेणार भाहे.

माणिक- बर. मग जातों आम्ही. ( जातात)

अवंती- ( प्रवेश करून ) हं, काय ग्रमूताभी, कालच्या त्या भेटीची भीति' आता कांही अरली नाही ना मनांत ६

यसू बाओ, तुम्ही असतांना कसली आल आहे भीति म्हणा. पहिल्यान जरा भ्याले; पण तुम्हीं घरीं आल्यावर? सारं सांगितलत तेव्हा अळट' बरंच वाटलं मला.

अवंती- बर, आज काय आहे टपाल ६

यमू- हा बघा ढीग आहे भितका. ( खुर्चीवर बसून ) बाओ, ही तुमची परिचय मंडळाची कल्पना यशस्वी तर ठर्लीच; पण यांत काम करतांना तरुण मुलामुलींच्या अंतरंगाचं चांगळ निरीक्षण करायला सापडतं आहे आपल्याला, नाही ६

अवंती- अन्‌ त्याबतोेबर करमणूकहि कांही थोडीथोडकी होत नाही. मघाशीच अक सद्गृहस्थ आले होते माझ्याकडे. पहिल्यार्न

अक २९ २ा शू

खूप तावातावानं बोलायला लागले. म्हणे, तुम्हीं तरुण मुलांमुलींना बिघडविण्याचे वंदे चालविले आहेत, असक झालं अन्‌ तमुक झाल ! अन मग म्हणतो काय हळूच - ' तुमच्या या मंडळांत हुड्या- खेरीज लग्नं जमतात ना १ मग आमच्या मुलीला सांगा पाहू ओखादं स्थळे ! तुमची जी फी असेल ती देओऔन मी.'

यमसू- मग वुम्हीं काग्र सांगितलत ६

अवंती - सांगितल, ' आम्ही झिथं कांही कुणाचीं लग्न जम- वीत नाही ' म्हणून. ' मुलीला वाटलं तर मंडळ्ठांत पाठवा, तिची ती नवत शोधून काढील. ' तशी तो नगातगानं गेला निघून !

यमू- अन्‌ कालचे ते म्डातारबोवा ! ते तर रवत लाच अखादी. मेळगी पाहून द्या म्हणत होते !

अवेती- मलीच्यासुद्दा कांही कमी जमती नाहीत. परवा संध्याकाळीं त्या सली आल्या होत्या ना माझ्याकडे १ त्यांतील अक विचारीत होती, क्री मडळांत आल्याव- किती दिवसांत लग्न होल म्हणून ! अन्‌ दुसतीचं म्हणणं होतं, क्री मंडळांत आल्यावर श्रीमंत. नवत मिळेल का?

यसू - काल दुपात्ची गमत ठाअूक नाही तुम्हाला बाओ. अक आपला ठाकठीक पोशाख केलेला तरुण आला मंड>ची चोकशी करीत. मला वाटलं त्य़ाला मंबर व्हायचं असेल, म्हणून मीं फॉर्म केला पुढं. तर म्हणतो कसा- “मी आचारी आहें. तुमच्या मडळ्ाांत जीं लग्नं होतील, त्यांचं काम द्या मला. मी तुम्हाला कमि- शन देओीन.

अवंती- बर चल. आता कामाला लागळ' पाहिजे, नाही 8 अग, येत्या रविवारीं कसळा बरं कार्यक्रम ठेवावा १

यमू- १नभोजनाला जायचं आहे ना नदीकाठी : अन्‌ ती साते व्यवस्था बघायचं शकूनं कनल केल आहे.

शर नव्या वाटा

अवंती- खरंच. ती आली नाही ग अजून £ (शकू प्रवेश करून-- “ आलें हो बाझी !? ) शाबास ! आत्ता आलीस काई मीं म्हटलं येतेस की नाहीस! गरज सते नि वेद्य मरो असं व्हायचं नाहीतर !

ट॑क- अिश्‍श ! असं हो काय बाञी!

यमू- म्हणजे हो काय शकृताओ £ काय़ भानगड आहे ही :

शाकू- कसली भानगड : बाञींचं आपल' कांहीतरीच !

अवेती- कांहीतरीच काय १? अिकडे... जिकडे वर बेघ बघू. (शकू लाजून मान खाली घालते ) बर॑ का यमू, गेल्या बुधवारी आपल्या मंडळाची वादविवाद-बेठक होती ना घरांतच £ डोकं ढुखतंय्‌ म्हणून तूं निजली होतीस त्या वेळीं. प्रो. फडक्यांच्या * झिद्रघनुष्य या कादंबरीवर चर्चा चालली होती. आमच्या शकुला बोलायचा अगदी जोत चढला होता. पण कशासाठी माहीत आहे का ८ अका माणसाला तें ओकून गुदगुल्या होत होत्या म्हणून. अत्‌ मग मंडळी कॉफी पिण्याच्या नादांत यंतरी होती तेव्हा बाहे व्हरांड्याच्या अका कोपर्‍यांत. ..

शकू बाओ...

अवेती - 9? राहिलं. नाही सांगत पुढचं. बाकी निवड छानच केलीस हं शकु. महेश्‍वर मोठा चछाख पोरगा आहे. शिकलासवरला जरी बेताचा तरी धडाडी फार दांडगी आहे त्याची

यमू- अगबाओ ! अस्स होय ६ बाओ, मला पटली खूण आता. परवा महेश्‍वरांवरूनच बोलणं निघालं होतं, तेव्हा अक माणूस काय पण त्यांची वकिली कत होतं ! म्हटलं हें अस्सं कां? तरीच !

अवेती- हं, मग काय शकु £ कधी आहे लग्नाचा बेत ६

शाकू- ( लाजून ) पढच्या महिन्यांत. तंवर महेश्‍वर आपल्य़ा दुकानाची नीट व्यवस्था लावणार आहेत.

अंक ९ रा पट

यमू- अस्सं ! अेकृण आपण दुक्तानदारीणबाओी होणार म्ह णा- यच्या ! काय ग, पण आम्हाला आहे का लग्नाचं आमंत्रण ६

दशाकू- तझा मान तर करवलीचा, य्रमूताञी !

अवेती- अन्‌ माझा गई

दाकू- तम्ही महे श्‍वरांच्या सासूबाओ ! छान शोभाळ अगदी !

अवेती- होय का १? बरं आहे मग. तुमचं लग्न जरी रजि- स्टर होणार असलं तरी मान मोडेपर्यंत वाकवून घेन बर॑ का नमस्कारासाठी. सांगून ठेव त्यांना.

ठाकू- ( जरा थांबून गंभीर आवाजांत ) बाओ, अक्रा गोष्टीच मात्र राहून राहू न वाओट वाटतंय बघा.

अर्वती- कशाच ग ६

दाकू- रेखाताओच॑' हो. आमच्या सगळ्या कार्यक्रमांत ती नाही ! किती तिळा सगळ्या गोष्टींची होस आहे नाहीतर. माझं लग्न ठरलेलं तिला सांगायला गले मी बघा, तरत्य़ा म्हाळसा- बाभीनं तिची भेटसुद्धा घेअ्‌ं दिली नाहीन ! खरंच बाओ, कांहीसुद्धा नाही का हो करतां येणार १

यमसू- बाभी, तुम्हीं मुंबभीला कुणालास॑ लिहिलं होतं ना ही ६ सुरेशची चोकशी केली का मग कुणीं १

अवेती- नीटसा पत्ता लागला नाही ग. तो गेल्या वर्षी पास होतांच नोकरीला लागला आहे; प कुठे तें कांही समजल' नाही ! अन त्याचासुद्धा फार गेर्समज' झालाय तिच्याबद्दल, रेखेचं म्हणे त्याला पत्र गेल होतं, की तिच्यासारख्या श्रीमत मुळीची त्यानं आक्रा धरू नये म्हणून !

दाकू- जिश्श ! असं कर्त लिहील रेखा !

यमू- हें कांहीतरी या जोडंगोळीच'च' कारस्थान दिसत आहे!

ष्ठ नव्या वाटा

--.--ााा-----“- माला आ न चह श्या डी कन्नन

म्हाळसा- ( प्रवेश करून ) बाओ, आहांत का घरांत? म्हटलं भेटाल की नाही ! अहो, रेखेच्या लग्नाचं नक्की झालं. महेतसद्वा जवळचाच घरयला सांगितला आहे जोशीबुवाला. ही आत्ता तिकड्टरूनच आलें मी. दुपारी हातावर पाणी पडतांच घराबाहेर पडलें आहें. अहो, लग्नच पडळ तें. क्राय म्हणून जघावं लागत नाही, सांगा ! तसंच वाटेंत वुम्हाला सांगून जावं म्हटलं. अिथां या दोघीहि अनायासेंच भेटल्या म्हणायच्या. वुम्हीं सर्वांनी यायचं बरं का. ( अपतेधरिक आवाजांत ) हो, रेखा तुमची मेत्रीण. तेव्हा तिच्या लग्नाचा विशेष आनंद तुम्हालाच. अग, बघतां काय अशा माझ्या तोंडाकडे £ वुमचीं लग्नसुद्धा होतील की लवकरच. ( खुर्ची- वर बर[्‌न ) मारतरीणबाओी, थोडं पाणी आणा बाओ प्ग्रायला. घसा कसा क्रोरडा पडलाय तहानेनं. ( अवती पाणी आणण्यासाठी जाते. म्हाळसा पख्याने वारा घेत हुरश करीत बसते )

शकू- (अकीकडे ) बव, बेघ म्हातारडी कशी दुष्ट आहे ती ! मुद्दाम नाक खाजवण्यासाठी अिथं आली आहे! म्हणे तुम्हांला आनंद होऔल हें ओकुन ! काय कू ग यमुताओऔ ! अस्सा संताप होतो आहे माझ्या अंगाचा करी दोन तडाखे द्यावेत ठेवुन !

यमू- अग हळू ! अगीच संतापुन काय होणार:

शकू- संताप्न नको तर क्राय कू ग£ असंवाटतंय्‌, की कांहीतरी चमत्कार होञून य़ा थेरडीचे दात सपशेल पडावेत !

यमू- काय होओल तें खरं. पण चूप बेस बाभ. ती बघ तिची नजर जिकडेच वळू लागती आहे.

स्हाळसा- काय ग, काय़ पुटपुटतांयर अश्या. या फी, बसा अिकडे. अन हें बघा यमूताओ, वुमच्या सेवा-मंदिरांतल्या हत्र- व्याच्या अन्‌ मोत्यांच्या मुंडावळ्या पाहिजेत बरं का आम्हांला. पैसे देभीन मी. अितकंव नव्हे, तर या लग्नाच्या निमित्तानं देणगीसुद्धा

चा

अक ९ रा "९

द्यायची भाहे माझ्या मनांत कांहीतरी. ( अवंतीबाओऔ पाणी घेऊन येतात, तें पिञून ) बरं बाओ, येतें तर मी. तुम्ही तर घरच्या- सारख्या. तेव्हा तयारी करायला आळ पाहिजे बरं का या मुलींना घेझून. (जाअूं लागते. अितक्य़ांत सखू घाबर्‍याघाबर्‍या प्रवेश करते) सखू- बाओ, बाभी ! समदा घात झाला ! कवाचा गोंदळ चाललाय घरांत ! मामी... वमीबी हतंच हाय का ६ बाबासायब मगा कचिरींतून धरीं आले अन्‌ बघत्य़ात तर तिजुरी समदी अगडी! दागिनं अन्‌ पैसं न्हेती अन्‌ कापड-चोपाड सारं अिस्कादन टाकलया ! म्हाळसा- म्हणजे चोरी झाली क्रा काय ६

सखू- चोरीच. पर चोर काय भाझिरचा न्हाओ. त्यो रंगराव अन तुमची ल्येक ! दोगांचा बी पत्ता न्हाऊ कवापून ! चोकशी क्येली तवा कळलं... त्ये दोग बी गेलं गाडीनं निगून. पळवून की व नेली तिला म्येल्यानं !

( म्हाळसा मटकन खाली बसते. बाकीच्या आइवर्य चकित व किकर्तव्यमुढ असतांना पडदा पडतो. )

र

प्रवद्धा १ ला

( रेखेचें घर.रेखा वर्तमानपत्र वाचीत बसली आहे. शकू प्रवेश करते )

रोखा-ये. अस.

टाकू- कशी आहे ग बाबासाहेबांची प्रकृति आता ६

रेखा- बरी आहे जरा आता.

'ाकू- काय स्थिति झाली तुमच्या घराची ही £ सहा महिन्यां- पुर्वी कुणीं भविष्य केलं असतं तर खरंदिखील वाटलं नसतं कुणाला.

रेखा- कद्माला बरं बुद्धि झाळी बाबांना हें लग्न करायची ! बिचारे ! अितका जबर धक्का बसलाय या प्रसंगाचा ! मळा तर वाटलं त्यांचं डोकंबिकं तर फिरणार नाही ना !

शकू भारीच त्रास झाळा त्यांच्या मनाळा, नाही ग ६

रस्वा- 8 ! अजूनदे खील आठवण आली की डोकं कसं सुन्न होअून जातं. कुणी मनुष्य समोर दिसल की चवताळून जात अन होळे असे गरगर फिरवीत की भीतीच वाटे मला !

४कू- साहजिक आहे! ज्या गावांत त्यांनी प्रतिष्ठेनं जन्म काढला त्याच गावांत त्य़ांच्या अक्राची अशी धूळ्ठ्थाण व्हावी ! घरी,

अंक ३ रा प्र

दारीं, बाजारांत कुठंहि जा, चहूकडे आपला अक विषय-* बाबासाहे - बांची बायको पळून गेली ! '

रेखा- मानहानीसारखी भयंकर गोष्ट कोणती असं शकेल १ अन्‌ लोक तरी असले असतात म्हणत्तेस ! अरवी वर्षावर्षांत न येणारे तोक आताशा समाचाराला येअून डोकं अठवृं लागले आहेत ! अन! त्यांतून तो मेळा पोलिसांचा ससेमिरा ! त्य़ांना माहिती सांग तांसांगतां जीव नकोसा झाला !

शाकू- अन्‌ या मेल्या वर्तमानपत्रवाल्यांचं तर किती फावला आहे. म्हणतेस ! कायकाय अकेकांनी वर्णनं केलीं होतीं ! अन भथळे दिले होते भडक, ' म्हातारपणचं ससारसुख, ' ' बत्तिशी घशांत गेळी,' ' तरण्या बायकोनं हातावर तुरी दिल्या,' “ म्हातार्‍्यांनो, साव- धान! ' अकन दोन ! अजूनपर्यंत चालला आहे त्यांचा तो चावटपणा !

रेखा- त्यांना कशाला चावट म्हणायचं ६ बोळूनचाळून ते धंदे- वाले. ज्यामुळे वर्तमानपत्रांचा खप होओऔलळ*अशा बातम्या अन्‌ मथळे छापणारच ते! बाबांच्या नजरेला शक्‍यतों कोणत हि वर्तमानपत्र पढ नये, अशी मी खबत्दारी घेत असतें. पण हीं मेली वर्तमानपत्रं विकणारीं पोरं आहेत ना £ तीं रस्त्यावर काय वाटेल तें...(“ ओक पैसा ' टवाव्की ! ' म्हातारपणी बायकोचं सुख ! ' टवाळी ' अक पैसा ! '' अशा आरोळ्या पडद्यांत अकुं येतात ) हें बघ. ऑकलंस ? अन्‌ हें अकल, क्री मेल्याहून मेल्यासात्खं होतंय्‌ त्यांना,

शाकू- बाकी रेखाताभी, वाभिटांतूनहि केव्हाकेव्हा चांगलं निघतं, नाही गई

रेसखा- तें काय म्हणतेस १

दशाकू- अग, चंद्राबाभी रंगरावाबरोबर पळून गेल्या, त्यामुळ्टं तुमचं पेश्ाचं अन्‌ प्रतिष्ठेचं अपरिमित छुकसान झालं खरं; पण त्यामन्ठंच तह्यावरचं अक संकट टळलं, नाही का १

ष्ट नव्या वाटा

शला कक

रेखा- हं. अस म्हणावं वाटल तर. पण खरं म्हणशील, तर माझ्याबद्दल विचार करायला मळा अजून सवडच झाली नाही.

शाकू- पण काय ग, या म्हाळ साबाओीनं लग्नाचा अितका घाट घातला असतांना तो रंगराव पळून कां बरं गेला ?

रेखा- म्हणजे£ तुळा नाही का ठाभूक ही हकीकत ८ अग क्रिनओ, रंगराव म्हणजेच यम्‌चा नवरा दिगंबर. यम्‌ अन्‌ बाओ यांना तो वाटेंत दिसला. यमूनं त्याला तेव्हाच ओळखलंन्‌ अन बाओींना सांगितलंन्‌. बांनी त्याला समक्ष भेद्वन सारं ओघड करण्याची जेव्हा धमकी दिली तेव्हा तो घाबरला अन्‌ गेला पळून जातांजातां चंद्राबाऔल़ा नेओून त्यानं चांगला हात दाखवलाच! ती मात्र कल्पना नव्हती हो बाओंना.

शाकू- अग'बाओ ! मोठीच हकीगत आहे' मग ही म्हणायची ! बाकी त्या मुलीचं आधीपासूनच हें लक्षण दिसत होतं म्हणा! छे बाओ ! अितकी स्वैर मुलगी नव्हती पाहिली कधी.

रेख्या- तिचा तरी काय दोष त्यांत, शकु ? आधी लहान वय, त्यांत शिक्षणाचा व संस्काराचा गंघहि नाही. अशी मुलगी जर अक- दम पैशाच्या राशीवर येञून बसल्त्री तर झाली याहून दुसरी कोणती गत' होणार तिची १

हाकू- पण रेखाताओ, बाबासाहेर्बांसारख्या अनुभवी आणि पोक्‍्न गृहस्थांनी अशा मुलीशीं लग्न कस केल हेंच मुळी नवल वाटतंय मोठ !

रेखा- अग, त्याचंहि कारण आहे. आओ गेल्यावर स्वतःच्या लग्नाचा विचार जेव्हा बाबांनी चार स्नेहीमंडळ्ींत बोलून दाखवला तेव्हा काहीजणांनी सांगितलं, की वुम्ही पुनर्विवाह. करा. या वयांत कुमारिकेशीं लग्न करणं वुम्हाळा शोभणार नाही, अन्‌ कुमारी वधू वुम्हाला मिळायची पण नाही. झाल. बाबा तेक्‍ढड्यानंच अिरेला

पडले! तशांत मुबओला ते ज्या गोविद लॉजमधे अंतरले होते तिथं या म्हाळ्गस्साबाभीची गाठ पडल्त्री. वस्तादच ती ! साधलान्‌ डाव अन्‌ काय !

शकू- खरच रेखाताभी, काय ही आपली लग्नपद्धति£ लग्नाचा हेत म्हणजे दोन जिवांचं मीलन होओन कुटुंबाला स्थैर्य यावं हा आहे ना ६: पणया असल्या लग्नांनी मीलन तर बाजूलाच राहिलं पण अतर अनेक मनं ढुखवलीं जाअून कुढबांचा सत्यानाश होतो तो निराळ्ठाच !

रेखा- कां बाओसाहेब ८ आपलं साधून घेतलत म्हणून आता ल्ग्नपद्ध तीवर व्याख्यानं झोडायला लागलांत वाटतं ६

शाकू- अश्श | ही तझी क्रसली ग चेष्टा ८पण मी म्हणतें तें खरं आहे की नाही सांग. बाकी त्या म्हाळ्ग्साबाओची मात्र पुरती फजिती झाली, नाही ग १

रेखा- तें कांही विचारू नकोस. त्या दिवसापासून डोकं वर झाल॑ नाही तिचं ! अन्‌ त्यांतूत जरा कुठं तोंड अघडल॑ंन्‌ की आमची सस्थू आहेच तिचा समाचार घ्यायला. तिचं नांव निघालं की बाबा तरी असे संतापतात ! मग तिचं त्यांच्यापुढं जाणं तर दुरच!

शकू- काय काय दंगल माजविली होती बयानं ! छे छे! घे म्हणावं आता प्रायरिचत्त. ( पडद्यांत-' चांडाळ्ठणी, नीघ माझ्या घरांतून. माझ्या अक्रचे धिडवडे काढून पुन्हा माझ्यासमोर मिरवतेस! हो चालती. हो, आधी धघगरबाहेर हो! सखू, हिला आधी बाहेर काढ पाहू ! ' असा बाबासाहेबांचा आवाज. रेखा दचकते. )

रेण्या- अगबाओ ' बाबाच हे! कशाला गेली ही म्हातारी त्यांच्यासमोर ६ तरी त्यांच्या दृष्टीला पढं नको म्हणून सांगितलय. थांब हं. मी बाबांना जरा शांत करून येतें. (आंत जाते. म्हाळसा

डोळ्याला पदर लावलेली अशी केविलवाणी प्रवेश करते. पाठोपाठ ये तेवेव्वी आणलेली तिची द्रंक घेअून सखू येते.)

६० नव्या वाटा

श"॥४५--४४४॥ रय एपपाापापपपापापप)0-ीपल----------->-

सखु- हां, चला बेगी बेगो. य़ा घराची पायरी आत्ता अतराया होवी म्हून सांगितल्या बाबासायबांनी. ( आंतून तिचें सामान आणून देओ लागते) हं, हें पळ्ठपुट-लाटनं...ह्ये पायजेच की बरुबर. त्याच्याबिगार काय करनार तुमी £ आन हये सवळं. (अक कळकट फाटका मंकटा दाखवते ) र्‍हाअूंद्या ह्ये बी. आन्‌ हें काय? तप- किरीची डबी जनू ! (जस्ती डबी दाखवते ) झिथं आल्यावर मोट्या दिमाकानं चांदीची डबी करून घेतली व्हती नव्ह का. ती ऱ्हाभअल की आता मला. (अकेक जिन्नस ट्रकेंत भरते ) अन ह्ये हो काय ६ माळ दिस तीया. द्येवाच्या नांवानं येक मनी तरी कवा वडला अस'लका या बयान १ ऱ्हाऊूंदया ही माळ बी. केलेल्या खोट्या कामाची गिनती कराया अपिगी पडेल की जळमभर. हं, चला आवरा समदं!

म्हाळसा- सखूबाओ, नको ग असं करू. जाणार तरी कुठं मी आता १

सखू- कां बर॑ £ चुलीपासली तुमची गादी कायमच हाय की!

म्हाळसा- अरे देवा ! मागल्या जल्मीं काय पाप केलं होतं म्हणून

खसस्व- मागल्या जल्मीं कशाळा ? याच जलमांत रांजान भरल असत्याल' की चांगळू ! चार दिसांची सत्ता हातांत आल्याबराबर का ग बया अिकती नाचाया लागलीस ६ या हातावरच॑ झाड त्या हातांवर. हे चला,:आवत ! (सामान घेते)

म्हाळसा- थांब र. नको अशी कुत्र्यासातखं कहूस. शक- ताभी, बघितलस का कशी बोलते आहे ती १

सखू-- सम्द॑ बित सग्व्व्यांनी. ॥ कु काय बगतीया. त्या दिवशीं ती आली व्हती ताभीस्नी भेटाया तवा कुत्र्यावानी त्वांड टाकळूस तिच्यावर त्ये अिसरली नसल ती अजून. पर तुमी अदुगर॑ ह्ये बितड' झुचला बगूं हतन-

पकट > 5. 945. म महि

अंक २ रा दशे

म्हाळसा- देवा ! कसा रे प्रसंग आणलास माझ्यावर ! माझी चंद्री ...

सरत्रू- गेली असल तिकडं तुमी बी जा की. येतावक्‍ताला जसं तिरकुट आलं, तसं ज्ञातांना कां न्हाऊ गेलां? पर हतन॑ अटा बघू वुमी ! भाभीरा चला आन्‌ मंग बाकीच्या चोकशी करा ! काय पर गुनाची ल्येक होती ! ( तिच्या दंडाला धरून ओढते. म्हाळ्टसा गया- वया करू लागते. रेखा प्रवेश करते.)

रेखा- सखू, काय चालवलं आहेस हें तुं १

सखू - सायबांनी सांगितलंय अदुगर हेथेस्नी भाओर काढ म्हून अन्‌ म्या काय करतीया €

म्हाळसा- रेखाताओी, वुझ्यापुढं पदर पसरते ग ! पण नक्की मला अशी घराबाहे रु लोट. सांगशील तें काम करीन अन्‌ म्हणशील तिथं पडून राहीन. वुला मीं त्रास दिला, तुझ्या श्रेमांत जिज्जा घातला, फार दुःख दिलं मीं तुला. पण आता देया कर अवढी. ( पायां पडण्यासाठी खाली वाकते ) | रस्ख[(- मामी, हें काय ९ अंठा! झालं गेलं त्याचा अंच्चार कशाला करतां आता £ सखू, राहू दे तें सामान. तू जा आता आपल्य़ा कामाला.

सखुू-- ताओ, १ मचं क्राय बी नाय अकनार मी या वक्‍ताला. बाबासाब येत्याळ माज्यावर रागाला. चला मामी तुमी. अगीच ताओरनी रहून दाकवृ नका.

रस्वा- तह दे सखू. बाबांच्या रागाचं मी पाहून घेऊन; मग तर झाल ना£ हें बघ, मेलेल्याला मारण्यांत काय ग अर्था आहे ६

सखू- मेल्याळ ! ताओ, ग्रेड्या तर न्हेैसा वमी ६ अव, माजं औका. सापाला दुद पाजू नका.

द्र नव्या वाटा

रेश्या- असं दे. ग. साप असला तरी त्याचे दात आता पडून गेले आहेत. राहूं दे तें सामान.( सस्थू ' बर॑ बाओ ' म्हणून नाखुषीने निघून जाते ) अन्‌ मामी, तुम्हीहि चला घरांत. बाबांच्या दृष्टीला झव्ठीच पड्ठ नका पन्हा.

स्हाळसा- मी कशाला हें क्राळें तोंड घेअून त्यांच्यापुढं जातें आहे! सांगशील तिथं सांदीकोपर्‍यांत १न राहीन. करायचं काय १ आपलें कर्म फुटकं !

सर्वू- (अक पत्र घेअून येते ) ताझी, ह्ये बगा.

रेखा- (पत्र वाचतांना आइचर्याने) अग शकू, चद्राताभी सापडल्या म्हणे !

शकू- खरच ! कुठं £ कधी १

रखा- बाओ धारानगरीला गेल्या आहेत ना€६ त्य़ांचं परत्र आलू आहे हें. वाचूनच दाखवते, ओक- “ अिथं भाअझ्‌साहेब नांवाचे अक वकील आहेत. त्य़ांना पंधरा दिवसांपुर्वी प्रवासांत ओक अनाथ सलगी आढळली. कुणींतरी बदमाषाने तिला फसवृन लुबाहून ररत्यांतच सोडून दिलं होतं वत्य़ांनी द्याळूपणानं तिला घरीं आणल. पुढं तिची क्राय व्यवस्था करावयाची य़ा चिचातंत ते असतांच त्यांची व माझी गाठ १डळी. मीं तिची पुढील ऊबाबदातरी घ्यावी अशी विनती करून शांभर रुपये देणगीसह ती मुलगी माझ्या हवाली केल. पण चमत्कात् असा, क्री ही मुलगी म्हणजेच चंद्राबाअ होय ! तिला घेअून मी आता निघत आहें. अधिकोत्तर भेटींत.

सखू सापडली खरं. पर करायचीय काय घेऊून आता तिला ६ फुटल्याल भांड अन्‌ बाटल्याली बायकृ काय कामाची ६

रखा- सखू, तुं जा बघु निम्‌टपणानं आपल्या कामाला. (सखू जाते. )

५कू- रे खाताभी, मीहि जातें बरं का.

अंक ३ रा त्ये

न १-७ एनरणिणाणी र

रेखा- कां ग £ महेश्‍इवर वाट पाहात असतील होय? बरं जा बाभी. बार्चींच्याकडे गाठ पडेलच आपली. (शकू जाते ) मध्यंतरी आमच्या घराला जें ग्रहण लागल होतं, तें अशा रीतीनं सुटत चालला आहे म्हणायचं. रंगरावाळा पकडळ', त्यानं लांबवलेला बराच माल आम्हांला परत मिळाला अन्‌ आता बाभी ल्मिहितात, की चंद्राताभी पण सापडल्या म्हणून. पण या कारस्वानांत माझ' हरवलेलं सर्वस्व...

सुरेश... सुरेश... कटं आहांत वुम्ही ६ [ पडदा ]

0०००

प्रवेदा ९ रा

( रस्ता- रतन व माणिक प्रवेश करतात )

रतन- माणिक, अ भाणिक ! थांब ना जत. किती ग हाका मारायच्या तुला ६

माणिक- मीं नाही ग अकल्या, "तन. नाहीतर थांबले नसतें का १

रतन- अिरश ! म्हणे अकल्या नाहीत. स्स्त्यावरचीं माणस- सुद्धा माझ्याकडे बघायला लागलीं आहेत. अितकी ग कसल्या नादांत होतीस १

माणिक- अग, आता अक विलक्षण बातमी ओकली, तिचा विचार करीत होतें.

रतन- ती ग कसली ६

माणिक- अग, बाबासाहेबांची ती ळून गेलेली बायको म्हणे परत आली !

रतन- होय ? अन्‌ मग आता १

1. नन्या वाटा

माणिक- अग, आपल्या बाओच तिल्रा परत घेञून आल्या धारानगरीहू न. शिवाय बाओंचं म्हणणं असं, की बाबासाहेबांनी तिला ध'तंत घ्यावी.

रतन- अिश्श ! काय बोलणं का काय तरी ! खुशाल अका मवाल्याचा हाते धरून पळ्हून गेलेली बायको अन्‌ तिला घरांत घ्यायची ६ लोक तोंड तरी काढूं देतील का बाबासाहेबांना £: आधी ती पळ्हून गेलेली म्हणूनच त्यांची फटफजिती झाली आहे ! अन्‌ मग तिला घरांत घेतल्यावर विचारायलाच नको !

माणिक- १ण काय ग झाल घेतली म्हणून £ माणसाच्या हातून काय चूक होत नाही ६

रतन- ही चूक कसली माणिक गाढवचूक आहे ही ! बाय़- कांची अब्रू काचेच्या भांड्यासारखी,. अकदा तडा गेला की गेलं ते भांडं कामांतून !

माणिक- रतन, वडझ्यासारख्या तरुण सुशिक्षित मलीन तरी असं बोलल नये. चंद्राबाभ पळून गेली ही काय सारी तिचीच चूक म्हणतां येओळ होय ९ अग, तिच्या मनावर लहानपणापासून जर चांगळे संस्का" झाले असते अन्‌ तिचं लग्न ओखाद्या जोडीच्या नव- ऱयाशीं झालं असतं तर ती गेली असती का पळून १ तिची ही सारी परिस्थितीच याला जबाबदार नाही का ८

रतन- परे ग ! तझ हें ठराविक व्याख्यान सुरू झालं वाटतं £ कारण कांही असो. ती पळून गेळी हें कांही खोटं नाही ना? मग तिला पहिल्या घरीं यायचा काय अधिकार ८ ज्यानं गुन्हा केला त्यानं शिक्षा भोगत्गीच पाहिजे

माणिक- शिक्षा ही युन्हेगाराची सुवारणा व्हावी म्हणूनच ना द्यायची असते? असल्या शिक्षेनं गुन्हेगाराची सुधारणा होण्याओवजी तो बिघडण्याचा संभव अधिक. याचीं हजारो अदाहत्ण॑ पाहा-

व मर व

अंक २ रा द्र

तोंच ना आपण ६ जी बाओ अेकदा कोणत्याहि कारणानं घरांतून भेठली तिला परत येण्याची आश्या म्हणून नाही.

रतन- पण अशा बायका समाजांत अजळ् माथ्यानं वावरू लागल्या तः त्यांच्यांत अन्‌ आमच्यांत फरक काय अरला ६

माणिक- अस्सं ! म्हणजे आपली प्रतिष्ठा मिरवण्यासाठी त्यांना पायदळ्ठीं तुडवणार तुम्ही, होय ना १

रतन- असंच नाही कांही. पण हें बघ, या बायका म्हणजे रोगजंतंसारख्या आहेत. त्याजर समाजांत मिसळ्ल्या तर्‌ स्वत:प्रमाणं बाकीच्यांनाहि बिघडवतील.

माणिक- कशावरून म्हणतेस तं हें £ असे कितीसे » वोग करून पाहिले आहेत समाजानं अन्‌ त्यांत आपल्याला असं आढेळून आल्य १ अनुभव आल्याखेरीज वाटेल तें विधान कां करावं

रतन- नसायला काय झालं अनुभव६ त्या पेंडशांच अदाहरण' माहीत नाही का तुळा £ आर्यसमाजानं सोडवून आणलेल्या त्या मलीशीं लग्न केळलंन्‌ अन्‌ आपल्या गणागोताला मुकला ! अन्‌ शेवटीं ती बया बेअिमान निघाळी ती निघालीच !

माणिक- आहे माहीत ते मला सारं. पण त्यांतली खरी हकीकत ठाअूक नाही तुला. पेडशांनी पहिल्यानं लोकांत वजन मारण्यासाठी तिच्याशीं लग्न केलं खरं; पण पुढं त्यांचं ओका श्रीमंत पोरीशीं सूत जमतांच तिचा काटा काहून टाकण्यासाठी घेतलान

तिच्यावर आळ ८६ सार्‍या लोकांना त्यांचंच खर॑ं वाटल. कारण त्यांनी केवढा स्वार्थत्याग केला होता तिच्यासाठी ! हिचं बिचारीचं अकणार कोण. £ कारण अकदा नांवाला बाट लागला होता ना?

रतन- खरंच का असा प्रकार आहे या पेडसे-प्रकरणाचा £

माणिक- मग खोटं का सांगते आहें तुला १ अन्‌ असल्या बाबतींत नेहमी काओट अंदाहस्णंच तेवढी आपण डोष्ग्यांपुढं ठेवतो

न. वा, '५

६८ नव्या वाटा

न्न .. नवव “८ चाप” ११ णा

अकदा आगींत होरपळून पइचात्तापान' पावन झालेल्या अन अितरां- सारखंच शुद्ध, सात्त्विक जीवन जगू पाहणाऱ्या बिचार्‍या दुर्दैवी स्त्रिया [दिसतच नाहीत आपल्याला. आपण सुशिक्षित बायकांनीच आपल्या या बहिणींची अशी अवहेलना केली तर त्यांनी बघायचं तते कुणाच्या तोंडाकडे १

रतन-ब॑॑ बाओ. "हिल माझं. त अन्‌ मी या प्रकरणांत अगीचच वाद घाळीत बसलो. आपल्या हातांत आहे काय:

माणिक- कां ब 2 सगळं आपल्याच हातांत आहे की. समज, बाबासाहेबांनी आपल्य़ा बायकोला पुन्हा घरांत घेतल अन आपण साऱ्या बायका तच्छतेनं तिच्याकडे पाहु लागल, तिळा घाळूनपाहून बोललं लागल, तिच्या पुर्वजीवनाची सतत जाणीव देऊ लागल, तर काय होञील'£ अक तर त्या बाओला मेल्याहून मेलं होञून ती घरांत आपल्याला कोंहून घेओल. न जाणो, जिवाचं बरंवाभीटदे खील करून घे भील; क्रिवा अशीच भाबडी अन्‌ कमकुवत मनाची तहिली तर पुन्हा कुणा दृष्टाच्या कारस्थानाला बळी पडेल. म्हणजे फिरून तिला नांवं ठेवण्याची आपली तयारीच !

रतन- १९ बाओी ! तसं झाल तर तुझ्या अध्यक्षतेखाली तिचा जाहीर सत्कार करू; मग तर झाल ६

माणिक - गभीर विषयाची अशी चेष्टा कू नको. तूं मघाशी म्हणालीस म्हणून मीं सांगितलं. अशा दुदैवी स्त्रियांशी अत्यंत प्रेमानं वागून त्यांच्या पुर्वायुष्याची त्यांना आठवण न होऊ देणं हें अक आपल सामाजिक कत'व्य आहे की नाही सांग ६

रतन-- ख आहे माणिक तुझं म्हणण. हें मात्र मनापासून सांगते आहें हं. चेष्टा नव्हे. अितरंचं राहूं द्या, पण मी तते आजपारीन तुझ्या सांगण्याप्रमाणं वागेन.

माणिक -ज झालं माझ्य़ा सांगण्याचा झितका परिणाम झाला तें.

अंक ३ रा ६७

ल्न

रतन- कां नही होणार तू ञितकं कळकळीन॑ पटवून दिल्यावर £ पण काय ग माणिक, बाबासाहेब “तील का ग चेद्राबाभीला घरीं १

माणिक- तें बघायचं आता. बाभ्षींचं कोगडल्य तर॑ तिथच आहे.

रतन- बेर, चला जाअूंया. मंडळांत येणार आहेस ना? आजे आपल्या शकृताओऔला नितेप द्यायचा आहे.

माणिक- हो, आलंच ना. तूं हो ५ढ. मी जरा या दुकानांत जाअून येतें. ( दोघी जातात )

[ पडदा ]

७०७०

प्रवेदा ३ रा ( स्थळ - अ वंतीबा्भींचें घर. यम्‌ गात आहे.) ( रागू जोगी, ताल दादरा ) निरपराध बोर्देत मी जन्मभरी जन्मवरी आता ब|घिला विवाह-पादा रोधिला तर्येचे इवास काढितां नये तयासि, प्राण जरी जातां ॥ १॥ आढळतां प्रीतेभाव मन वेडं घारे घाव जाणिव परि होय झर्णी आपटतां माथा ॥ २॥ आदोची दिव्य ज्योत नच उरली जीवनांत अंधार हाय भवताली श्रासेतसे चित्ता ॥३॥

द्ट नव्या वाटा

थमू- ( ओंजळ्टींत तोंड लपवून हुंदके देते)

01०: अवंती - ( प्रवेश करून ) कोण यम्‌ ६ काय ग झालं £ वरे बघ बघ ! रडतेस कां ग अशी? (पाठीवरून हात फिरवुन ) बोल नार ) बौष्ह ना] यमू- ( वर पाहून हुंदका लपवीत ) कांही नाही बाभी

अरवंती- खरं सांग काय झालं तें. बोललं का तुला कुणी

यमू- छे हो बाओ. कांही झालं नाही. बोलणार कोण मला अथ १

अर्वती- मग रडत कां होतीस तर £ हें बघ यमू, अगीच बनवाबनवी करूं नको. मला काय अगदी वेडी का समजते आहेस तु ८ अलीकडे महिनाभर पाहाते आहें मी. अशीच चमत्कारिक वागते आहेस. आलीस त्या वेळीं पिजर्‍यांतून बाहेर पडलेल्या पाखरासारखी किती आनंदांत होतीस ! मळलाहि मनांत समाघान वाटलं. म्हटल या मुलीला आणल्यासारखं तिचं कांही बरं होऊओल. पण आताद्या बघावं तर अस॑ ! कंटाळा तर आला नाही ना तुला अथि राहायचा ८

यमू-- मला कंटाळा कसा येओल बाओ १ तुमच्याबरोबर मी अिथं आले ती अनश्‍चित मभानंच. तॉप्यत लोकांचा जो वाओीट अनुभव आला तो असा होता, की जगांत माणुसकी अन अंत:करण म्हणून कांही चीज असेल असं वाटतच नव्हतं मला. पण वुमच्या प्रेमळ वर्तनानं मला माणसांत भाणळं. जींबनांत आज्ञा अत्पन्न केल. ओखाद्या पाठच्या बहिंणीसारखं तुम्ही मरा वागवतां आहां. मिथं येणाऱ्या भितर मुल्मींपासून मला त्रास होऊं नये म्हणून तम्ही कितीतरी जपतां आहां. काय कमी आहे मला अिथं ? खायला, प्यायला भन्‌ ल्यायला कशाला म्हणून कमतरता नाही, अस असतांना......

' अवैती- मग काँ बरं वाऊीट वाटतं आहे तुला १

यमू- बाभी, तेवढं मात्र विचारू नका मला. (पुन्हा गहिवरते)

अवंती- कां बरं यम्‌ ६ माझा विश्‍वास नाही का वला £ तस॑ असेल तर माझा भात्रेह' नाही

अंक २ रा ट्र

यमू-- बाभी, नका हो असं बोलूं. तुमच्या प्रेमळ अंत:करणाची अन्‌ माझ्याविषयीच्या गाढ सहानुभूतीची मला कांहीच का जाणीव ताही १? पण बाओी, कसं सांगूं वुम्हाला माझ्या अंत:करणांतल॑ दु:ख ६ काय म्हणाल तुम्ही मला £ बाभी, सगळं सोसवेल मळा; पण तुमचा तिरस्कार...

अवंती- अग,पण मी तुझा तिरस्कार करीन असं वाटलं तरी कसं तुला १६ अन केलं आहेस तरी काय तू असं तिरस्क्रार करण्या- सारखं १ अं ६ सांग बेटा. लाजू नको. मनांतलं ढु:ख मनांतच ठेव- ल्यानं तें वाढीला लागतं. पणतें बोलून दाखवळंस तर त्यावर कांही अपाय नाही का करतां येणार १

यमू-- अपाय ! बाओ, कसला अपाय आला आहे त्यावर १ काय आशा आहे या जीवनांत ८ विधवेचं जिणसुद्धा बरं यापेक्षा ! नादान नवर्‍याच्या नांवान गळ्यांत बांधलेलं हें मंगळसूत्र गळ्यांत असेपर्यंत... (ओंजळींत तोंड लपवते )

अवेती- म्हणजे ग काय यमू १

यमू-- बाभी, आपल्या मंडळांत व्रिश्‍वनाथ येतात ना...

अवँती- हो, माहीत आहेत. घड्याळ्गचं ढुकान आहे त्यांच. मग त्यांनी का तुला कांही त्रास दिला £ पण तो चांगला मनुष्य आहे अस॑ वाटत होतं मला.

यमू- ते कशाला त्रास देतील १ झलट त्यांचं माझ्यावर प्रेम...

अबंती- काय : प्रेम आहे म्हणतेस ९ अन वुझंहि अळट त्यांच्यावर आहे, होय ना ६

यमसू-- ( शं कित सदवेमे पाहाते ) होय बाओी | रागावलां नाही ना तुम्ही १ क्षमा करा माझ्या मनाच्या दुबळेपक्ग्वद्दल. तुम्ही माझ्या- बर खूप माया करीत आलांत. गंजून चाललेल्या, माझ्या बुद्धीला अन्‌ कर्तुत्वाला हवं तसं वब्ठण दिलंत. भविष्यक्राव्गचं अज्ज्वल चित्र

७० नव्या वाटा

माझ्यासमोर अभ॑ केलंत. तरी तेवढ्यानं माझ्या मनाच समाधान झाल नाही. झाडाच्या मुळ्ठानं खडक-कपातींतून पाण्याचा शोध करावा, तसं माझं भकेल॑ अंत:करण प्रीतीचा... तरुण पुरुषाच्या प्रीतीचा शोव घेत होतं. माझ मलासुद्धा पहिल्यानं ते कळलं नाही. अन्‌ जेव्हा समजून भ्षालं तेव्डा फार अशी ( झाला होता. बाओी, बाकी, सात माझाच का हो दोष आहे यांत ?

अवेती- चलळ,वेडी कुठली ! त्यांत ग कसला आला आहे दोप ९ अन्‌ हें सांगायलाच का लाजत होतीस अितकी १ खुळी नाहीतर.

यमू- बाओी, तुम्डी रागावलां असतां तर...

अवंती- अन वेडे ! रागाथन कशासाठी १? प्रत्मेक माणसाला प्रीतीची तहान लागलेली असतेच. आयुष्यांत अितऱ कोगतींहि सुरत मिळाली तरी खर्‍या प्रेमाच्या प्राप्तीखेरीज माणूस अतूप्तच राहातं. भ्षाजव र तुला त्या प्रेमाचा लाभ झाला नव्हता. विर्वनाथांच्या सह धासांत तुला जें हवं होतं तें आढळलं, त त्पांच्याकडे आकर्षित झालीस, यांत अरवाभाविक अस॑ काय आहे १

यमसू-- बाभी, किती धोर आहे तुमचं मन ! स्वत: समाज नेवेचं कण हातीं बांधून त्य़ागी वृत्तीनं वागत असतां अितरांच्या मनाचा 'किती हळुवार विचार करतां तुम्ही १

अवंती- यम्‌, विनाकरात्या मला मोठेपण केअ्‌ं नकोस.मीं हें अकाकी आयुष्पर सुखासुखी पतकत्लें आहे असंका तुला वाटतं १ वेडे, तुझ्यासारखी मी तरुण होतें तेव्हा मलाहि भावना होत्या

आपल्या आवडीच्या कुणा तरुणावर जिवाभावानं प्रेम करावं, त्याच्या जीवनांत आपलं जीवन संपुर्णॅमिसळून टाकावं अस॑ मलाहि वाटत होतं.

यमू- मग काय झाल बाओी १ अवंती- काय झालं ! माझं वडील सरकारी अमलदार होते. शिवाय नांवजलेल प्रख्यात घराणं आमच. मी त्यांची मोठी मुलगी.

अंक २ रा ७१

"टाटा

लग्नाच्या वयांत आल्यावर आजूबाजूच्या लोकांनी जीं कांही स्थळं सुचवली तीं बाबांना आपल्या तोलाचीं वाटली नाहीत. अलट जीं बडीं घरं असत त्यांचा हुंड्याचा अन्‌ मानपानाचा ह्यास पुरवणं बाबांच्या शक्‍तीबाहे र होतं. दिवसामागून दिवस' जाञूं लागळे. मला वाटे, जीं माणसं मळा पतकरायला तयार आहेत त्यांपैकी अखाद्याला देआन कां टाकीत नाहीत मळा बाबा£ अखाद्या तडफदार बुद्चिमान अशा गरीब तरुणाचा संसारसुद्धा नमुनेदार करून दाखवीन, अशी अंमेद होती मला.

यसू मग तम्ही हें सांगितलं कां नाही तुमच्या वडिलांना १

अवंती--४1ग,पंधतवीस वर्षापुर्वीची गोष्ट आहे ही. आजसुद्धा मुलींना जें धेय होत नाही तें त्या वेळही कुन असणार मला? अशां- तच बाबा वारले! त्या वेळीं मी नुकतीच पदवीधर झालें होतें. हान भावंडं आणि आऊञी यांचा संभाळ क्ररण्याची सारी जबाबदारी माझ्या- वर येञून पडली. तो विस्कटलेला संसार स्थिरस्थावर करीपर्यंत माझं तारुण्य संपुन गेल. चरितार्थासाठी नोकरी अन्‌ मनाला विरंयुव्ठा म्हणून सामाजिक कामं मीं मागं लावून घेतलो: अन्‌ त्यांतच समाधान मानते आहें झालं.

यमू-ण का हो बाओ, प्रेम कांही अमुक वर्षांप यंतेच निर्मीण होतं असं का आहे? तरुणपणीं ओखाद्याला तें लाभलं नाही म्हणून पुढ काय त्याची आझ्याच खुंटावी १

अवेती-तस॑ कधी म्हटलं मीं १ पण ते थोडं कठीण जातं ओवढं खरं. कारण अितकक्‍्या मोठ्या वयाच्या स्त्रीशी कुणी झालं तरी जरा आदबीनं अन गंभीर्पणानंच वागणार. ओकमेकांचा जिन्हाव्ठा अत्पन्न व्हायला मनाचा मोकळेपणा अन्‌ खेळ्ठकर वृत्ति या वरपंत कशी निर्माण होणार? थोडक्यांत म्हणजे आपल्या वयाला साजण्याजोगं विरक्‍त पणाचं नाटक आम्हांल्रा करावं लागतं. अन्‌ आम्ही हें नाटक करीत असतों म्हणून तर आमच्याशी सर्वजण बिचकुन वागतात.

9२ नन्या बाटा

- बाओ, किती शांतपणानं आपल्या भावना अकल़न दाख- वतां तुम्ही ! अखाद्या कुशल डॉक्टरनं भेखादं अवघड ऑपरेशन सफाओीदार रीतीनं करावं तसंच. अन्‌ मी वेडी आपल्या भावनांचं कोडकीोतुक करीत होतें ! बरस ! आजपासून मनाचा अगदी निश्‍चय केला आहे. विश्‍वनाथांचा विचारसुद्धा मनांत आणायचा नाही !

अवंती-वेडे पोरी ! प्रम विसरणं अितकं जर सोपं असतं तर आणखी काय हवं होतं १

यमू - ( पुन्हा रडकुंडीस येन ) बाओ, काय़ करू्ञहो मग मी १ मनाशी पुष्कळ झगडा करून पाहिला; पण... विश्‍्वनाथांशीं अक शोब्ददि बोलायचा नाही, त्यांच्या रष्टीलाकेखील' पडायचं नाही असा मी निश्‍चय करते; पण बाहेरच्या बाजूला त्यांची चाहूल अकृ आल्ही की मन अतावीळे होआओन . जात॑ अन्‌ कांही सुचेनास॑ होतं. निश्‍चय मागं खेचीत असतो, तर त्याच वेळीं मन म्हणत असतं, क कांहीतरी काम काढूळ बाहेर जातां येत नाही का तुला ६ मनाच्या अशा ओढाताणींत पावळ'॑ दाराकडे केव्हा वळतात तें सांगतांदेखील' येत नाही. अन्‌ अकदा त्यांचा चेहरा दृष्टीला पडला, ती मूढु आर्जवी भाषा कानांवर पडली की माझा निश्‍चय कुठच्या कुटं वाटून जातो! बाभी, विचार करून मळा वेड तर नाही ना लागायच १

अदंती- दुबळेपणानं असा विवात करीत बसळीस तर मात्र खास लागेल.

यसू मग माझ्या हातांत दुसरं काय आहे १

अवेती- आहे, सारं तुझ्याच हातीं आहे. तस वागायची तयारी आहे तुझी? नव्हे, तुम्हां दोघांची ६

यमू- काय तें सांगा बाञी !

अवेती- सांगते. पण तुरा अकटीळा नाही. विश्‍वनाथांना बोलावणं पाठीव आधी. (यम्‌ जाते व दीनदुबळ्ी झाले ली चंद्रा खाली तोंड घालून प्रवेश करते )

अंक ४ रा रे कळ ५--->----ूकाडाानळूूूळूची

खंद्रा- भाझी, केव्हा आरतांत तिकहन"

अंघती- ही आत्ताच.

जेद्वा- भग कार्य म्हणाले' ते ६ घरांत घ्यायच केल का कबूल त्यांनी १

अवेती- अग, अितक्या घाओीधाभीनं का असलीं काम होत भसतात'? मीं त्यांना पुष्कळ प्रकारास सम'जावृन सांगितल आहे. ते निश्‍चेल बसलेले पाहिले अन सुकाट्यानंच निघून आले. म्हटळं त्यांना विचाराला थोडासा वेळ द्यावा.

चेद्रा- तम्ही त्यांना सांगितलं ना, की मी आता पुर्वीची राहिलें नाही म्डणून ? खरंच, अगदी चांगत्गी चांगळी वागेन मी त्यांच्याशीं. अगदी ते सांगतीळ' तर्स..

अवंती- कांही काळ्ठजी कू नको. मीं हें सगळं अगोदरच सांगितल आहें त्यांना.

चेद्रा- बाभी, तमचे अनंत अपकार आहेत माझ्यावर. जन्म दिलल्या आञओनं...

म्हाळसा- (प्रवेश करून ) अगबाभी, माझीचंद्री! ( जवळ्ठ जाते )

चेद्रा- ( खवळून ) दुर हो चांडाळ्टणी ! माझ्या जन्माचं वाटोळें केलंस तेवढें पुष्कळ झाल. यापुढं तोंडसुद्धा पाहणं नको तुझं.

म्हाळसा- वंद्रे, चंद्र! अग, आओी ना तुझी मी १

खेद्रा- आओी कसली! वैरीण आहेस ! जन्म देण्यापुरतंच काय आओपण ठतुझ्यांत असेल तें असो! आपला कावा साधण्यासाठी मळा आपलं हत्यार बनवलंस ! वाटेल तक्षी वागलें तर कधी आळा घातला नाहीस'. म्हणून... म्हणून ही गत झाली.

म्हाळसा- खरं आहे पो 0१. माझाच जर अपराध आहे, तर त्‌ तरी कां दोष देअ्‌ं नयेस £ सारा गाव छी.थ्‌ करतोय, मग तूं तरी कां सोडशीळ'

99७ नव्या वाटा

अवती- अंगीच कशाला त्रास करून घेतां चंद्राबाओी £ त्यांचं तस॑ तुमचंहि चुकल नाही का? मामींनासुद्धा त्यांच्या वागण्याचा पश्चात्ताप झालाय्‌. आता यापुढ दोघीहि मायलेकी शहाणपणानं वागा म्हणजे झालं. जा तिकडे प्रिकडे जाञून बसा निवांतपणीं बोलत. ( दोघी जातात! )

यमू- बाभी, विठवनाथ आले आहेत.

अवंती - होय का £ चळ तर मग माझ्य़ाब रोबर. ( जातात. माणिक व त्तनप्रवश करतात )

माणिक- बाओी ! य्रमूताभी ! कुणीच नाही वाटतं अिथं ६

चंद्रा- (प्रवेश करून पण त.ड लपवीत) कोणतें£ बसा ह, येतील बाऊ अितक्यांत. बाहेर बोळत आहेत. कुणाशीं. (माणिक रतना डिवचते. दोघी तत्रपल्लवी करतात. माणिक हळूच- “हं, रतन, केलेला निश्‍चय लक्षांत आहे ना १! असें म्हणते. त्यास रतन- * खरंच, माणिक, मी विसरणार होतें! ' असें अत्तर देते )

रतन- कां चद्राबाआ, आंत कां चाळललां १ बसा ना जिथं.

चंद्रा- बसूं कशी १ काम आहे. विडे लावायचे आहेत.

माणिक - मग अिथंच आणा ना. सगव्व्याजणी मिळूनच लाव की. (चंद्रा जाते )

रतनॅ* किती ग' बदतन गेळी आहे? पहिला नाचरेपणा अन्‌ मस्ती राहिली नाही मुळ्हीच.

माणिक- कशी राहील? पुनर्जन्म झालाय तिवा आता. म्हणून मी तला म्हणत होतें...

॥कू- ( प्रवेश करून ) काय म्हणत होतीस

रतन- की अका माणसाला आजकाळ फारगर्व चढलाय्‌ म्हणून.

शाकू- तो कशासाठी ग£ *तनला कुणी पारखी मिळाला की काय परीक्षा करायला ?

अंक २ रा 9१

क लाद जताा >>> ल ->__.

माणिक- म्हणजे ही काय भानगड आहे आणखी रतन १ तरीच म्हटलं तूं अळू पारखी नेमके कसे पार्टनर होतां बॅडमिंटनला ! अशी भानगड आहे' होय ६

रतन- 4९ होय.असूंदे भानगड ! अन्‌ शकू, माणिकलादेखील' अक सुवर्णाचं कोंदण मिळालं आहे, तें आहे का ठाअूक तुला !

शाकू- अ.वाओ (डॉ. सु वण की काय? शाब्बास !

माणिक- १32 ग, अगीच काय़ वाटेल तें सांगतेस अ, कांही नाही ग शकु.

दाकू- अग, ५ण्‌ असलं म्हणून बिघडलं कुठं १

रतन- अकांत अक समारंभ अरकृन जाओल' म्हणतेस

शाकू- होय ना. मः काय सांगू बाआींना

मा्णिक- ओ.नको ग. आमचं कांही अजून नक्की नाही झाल.

ठाकू- म्हण जे व्हायच्या बेताला आल आहे, होय ना? बर बाझी ! वतेझ्यासाठी स्वतत्र समारभ करू; मग तर झाल १ (चंद्रा विब्यांचें तबक घेअून प्रेते. साऱ्याजणी विडे लावु लागतात तों यम्‌सह अवततीबाओी येतात.)

अवंती- जमल्या का ग सार्‍याजणी ९ अग, पण रेखा नाही वाटतं आली अजून ६

रेखा- (प्रवेश करून) आलें हो आलें. अशीत झाला का मला:

सखू ( पाठोपाठ येआन) तरी मी ताओस्नी कवाची म्हनतीया पर त्येंचं बोलनं कुठं सपतंया १

अवेती- कुगाशां ग अवढं बोलत होतीस १

रेखा - बाबांशी. किती वेळ तती मीं त्यांची समजूत घातली ! अन्‌ सांगायचं म्हणजे चंद्राबाभींनाच नव्हे ततः माओलासुद्धा घरीं 'घेखून यायला सांगितल आहे त्यांनी.

“9 नव्या ब्राटा

च $ललटटपणण णी 000 शशी पती णी >

म्हाळसखा- (बाहेर येत) काय घरीं यायला सांगितलंय जावयांनी चंद्रीला अन्‌ मला १

चेद्रा- खरंच का हे रेखाताञी £ तुम्हीं दोषींनी माझ्यासारख्या मूर्ख, चुकलेल्य़ा पोरीला फिरून धरांत अन्‌ माणसांत आणलंत.... कसे अपकार फिटतील हे ८

अवंती- अपकार कसले त्याच चंद्राबाआ ८ अितक्या अशित वुम्ही सावच झालांत. मामी, वम्हीहि यापुढं नीट वागून भलळेपणा मिळ्ठेवा म्हणजे झाळ॑' '

रतन- बरं, मग आता मांडामांडी करायला लागायचं का फरळ्टाची १

माणिक- कां ग € फार भूक लागलीय वाटतं £

अवैती- अग मुलींनो ! तुम्हांला आता आणखी अक बातमी सांगतें. रंगरावाच्या केसचा निकाळ नुकताच लागला. त्याळा सर्व आरोपांखाळी मिळून वीस वर्पांची शिक्षा झाली आहे.

सखू-- फाशीं नाही का किला मेल्याळा १

चंद्रा- आजव" केलेल्या पापाचे घडे भरले मेल्याचे !

शाकू- १ सद्या आता खडी फोडीत !

अचेती- त्याला शिक्षा झाली तें ठीक झालं ग; पण' त्यामुळं यम्‌सार्ख्या हुपा( अन्‌ युणी मुलीचा जन्म मातीमोल झाला त्याची वाट काय १६

रतन- पण त्याला आता काये करोयच १

झाणिक- नवत कसला मेल्प़ ! पुर्वजन्मींचा वैरीच म्हणायचा !

शाकु- बाओ, कसल्म हो हा आपत्श कायदा जन्मांत ज्याची आशा नाही, त्याच्या नांवानं खडे फोडीत जन्म काढायचा !

अक २३ रा 99

०. 0० > -* -- - -: >> >>> -:<“--->_:--:-:*---

सखू- आमच्यांत नाही बा असल. नोटीस दिली कागदांत की काडी मोडूनशेनी मिळतीया.

रेखा- खरंच सखू. त्या दृष्टीनं विचार केला तर तुम्ही भडाणी लोकच आमच्यापेक्षा अधिक सुधारलेले आहां.

म्हाळसा- खरंच बाभी, तमचा तो काडीमोडींचा कायदा होणार आहे ना आता ९

चेद्रा- कुठला होतोय. तोंपर्यंत अश्या कितीक निरपराधी मुलींचे बळी पडतील !

झाकू- तें कांही नाही बाभी. आपण सार्‍या बायकांनी मिळून बंडच केलं पाहिजे बघा या कायद्यासाठी.

अितर सवे- खरं आहे दाकृताओचं म्हणण.

अवेती- असं का ८ मग तसल्या अका बंडाची यम्‌ताओी पुढारी होणार आहे. तुम्ही तिला मदत कराळ ना १

सर्ये- हो हो ! जरूर कू ! पण बंड म्हणजे करणारी काय यम्‌ताओी ६

अवेती- ती लग्न करणार आहे विश्‍वनाथ पंडितांशीं.

म्हाळसा- काय लग्न ? नवरा जिवंत असतांना

शकू - कायदा कुठं आहे तसा ६

सरवू- आन आपला धरम बी काय सांगतुया £ आता नवरा मेल्यावर दुसरं लगीन तुमच्यांत बी कह लागल्यात्या बायका. पन जिचा न्हवरा जिवत हाय तिचं लगीन कसं व्हायाच १

रतन - खरंच, ही कल्पना कशीशीच वाटते बाकी मनाला !

अवंती- हें पाहा, धर्माबद्दल म्हणाळ, तर ' नष्डे मृते... ' या वकनानं स्पष्ट परवानगी दिली आहे भशा लग्नाला. डॉ. देशसखांनी तोच आधार घेजून बिल आणलं नव्हतं का?

जट नव्या वाटा

अटकळ पवल टण. पणणाण एणणशीणीपीणनी”णी?ण?ीककीटी २ स णा शीण ण? शीश0?0शी? पा णणाप्णाणाणणी?0ीतीणीण0ी एणिशटणणाटणी एशणाणापाप्णा पली >>. ळा नट पाशा. - पालन

माणिक - पण तो कायदा पास कुठं झालाय ९ त्याखेरीज दुसरं लग्न कायदेशीर होत नाही.

अवैक्ती- मग मीं बंड करायचं म्हटलं तें याचसाठी. जे निर्बंध भापल्याल्रा जाचक अन्‌ अन्यायाचे आहेत ते काहून टाकण्यासाठी सनदशीर प्रयत्न तर कराय चेच; पण तोंपर्यंत त्यासाठी सत्याग्रह करा- यलासुद्धा धेर्यानं पुढं यायला हवं. यमू अ न विश्‍वनाथ या गोष्टीला तयार आहेत. वुम्हांला जरया विषयाची मनापासून कळकळ असेल, तर या वेव्हीं खरी सहानभ्‌ति तुम्हीं दाखविली पाहिजे.(क्षणभर स्तब्धता )

रेख्णा- खरं आहे बाभी तुमचं म्हणणं ! यरमूच्या विवाहाला आमची अंतः:करणपुर्वक संमति आहे. ( सर्वजणी- ' यमूताओ ! आम्ही तुझं अभिनंदन करतों ! ' असें म्हणतात )

यमू- तुम्हीं सगळ्यांनी पाठिबा दिला म्हणून मला य़ा गोष्टीला तयार होण्याचं धेय येओील. तुमच्या सहान भूतीबद्दल' खरोखर कझाभारी आहें मी तुमची.

शाकू- आता मात्र खग रंग आला हं समारंभाला.

अवंती- हो, पण कशामुळं बर॑ मुलींनो ? तुम्हीं साऱ्यांनी परिस्थितींतून नवी वाट काढायचं ठरवळंत म्हणूनच. वास्तविक विवाह- संस्थेचा हेत किती अदात्त अन्‌ पवित्र. परस्परानुरूष अशा तरुण- तरुणींनी विवाहविधीनं अकत्र यावं आणि परस्परांच्या प्रेमाच्या बव्गा- वेर आपल्या कुटुंबाचं अन्‌ राष्ट्राचं क्रल्याण कतवं अशा विचारानं विवाहसंस्था अस्तित्वांत आली.

यसू- पण आजच्या ल्ग्नपद्धतीकडे पाहिल म्हणजे त्या पद्धतीचं विडंबन चाळल' आहे अस॑ वाटायला लागतें. ज्या प्रेमाच्या पायावर पुढं सारी अिमारत अभी राहायची, तें प्रेमच जर नवराबायकोंत नसले किवा "पुढं नाहीसं झालं तर संसार सुखी व्हायचे कसे ९ असं निष्प्रेम, दुर्दैवी आयुष्य कंठणारीं माणसं म्हणजे समाजाच्या पायांखाल्चे सुरुं- गच ! केव्हा कसे पेट घेतील अन्‌ वरची अिमारत ढासळून पाडतील याचा नेम नाही लागायचा ! या परिस्थितीचा विचार कुणीं करायचा £

4

अँक ३ रा ७९_

मड ताड तडा हत हकवा वताच ाडकाड सनात मानात त ततन आह आण वाच काला न्द2णणाशी000ी प श0ी शी 0 0 शाणी 0२0 0२१0? णी शीण पणी 0?” पी कणशणणपीटीपि ८ ४ -णाशणपण"0?0ी?0ी?फीलीयाटी शटीशी टालणण

अवत्ती- वम्हीं तरुण मुलांमुलींनीच. तुम्हीं तो कतयचं ठरवलंत,रवत:चं सुख आणि समाजाचं स्वास्थ्य ज्या विवाहानं साधत, त्यात्रा आजची पद्धति अपयोगी पडत नाही असं दिसतांच नव्या वाटेनं जाण्याचं धेर्य दाखवळत याबद्दल विचारी लोक तुमच॑ अभि- नंदनच क.तील़. (टेलिफोनची घंटा वाजते. ) रेखा, बघ बाभी कुणाचा फोन आहे तो ! रेखा- हलो ! कोण१ सुरेश...सुरेश...काय ओकतें आहें मी हें £ खतेखरच का तुम्ही आहां £ म्हणजे...गाडींतून अतरतांच बा्भींनी फोन करायला सांगितल होतं १ अगबाओी ! म्हणजे तम्ही येणार तें त्यांना माहीत आहे तर? सुरेश, सुरेश'...लोकर या ! वेळ लावायचा नाही हं. ( रिसीव्हर टाकुन बांना मिठी मारते ) बाओ, बाभी ! कसा लागला तुम्हाला सुरेश'चा पत्ता १ अन्‌ हें मला आत्ता- पर्यंत'कां नाही सांगिलळ १ कित्ती कित्ती वाभट आहां तम्ही ! अवती - ( तिच्या पाठीवरून हात फिरवीत ) तें सारं आता सावकाश सांगेन मी. पण मेलींनो ! तुम्ही आधी आजच्या समारंभाला आता सुवात करा पाहूं. नाहीतर हिचे सुरेश आता येतील अन्‌ मग ही पोरगी कसली सापडते आहे आपल्याला ! रेखा- ( लाजून) अिरशश! हें हो काय बाभी १ माणिक- (गाणें म्हण लागते ) ( राग-- मालकंस) होवो धन्य संसार हा ॥ ६९०॥ दिसला झाला पथ बिकट जा जुना मागे 'शोधिला हानवा॥१॥

[ पडदा ] क क्क

आमची लोकप्रिय पुस्तकें

बचक्षणा >> डॉ. त्री. न्या केतकर कच शॉकांच्या फेकी (२ री आवृत्ति ) प्रो. ना. सी. फडके वश.-वा.कि. ७-- कार्यक्षमता वा . वे.आठल्ये लावरकर-साहित्य ( भाग ३.८ व '८ ) त. सावरकर (प्रत्येकी) ०८-१५ :शवरावर शाधज्यात डा. वा. वा. देवच

स्उुठसाखर वाड तो. ॥. ताम्हनक” '।

नवऱ्याला घेसण दाजी ( भाग 3)

उन्केषसांपान ... वि.कृ. नरूरकर व

स्त्रीसेहारक बकासुर शथांत वाळविवाह ओलीनांरे राथजोन ०- ८

कस्पदयता -रुककठार झा. वा. का किर्लोरकर ०--१० दास्वा 'घय्याचा माग ठॉ- वा. कि0(श्कर

आत्मप्रभाव

चकतून्व चते कसे दिकायच ? ना. । ळकर वाओऔतरवेडाचा प्रताप बव दहा गाष्टी विक्रीची १२ सत्रे... ऊो.वा. क्रिर्लोग्कर व्यावसायिक पत्रन्ययवबहारी न. हे. तापट

तडफ ( कवितासंग्रह ) . ०- 72० माझा सैगीत व्यास्नंग गोविद राव टेंबे 2-१. रेस्थाचित्र (> री आरवोत्त) श्री. ना. कुल कर्णी ७५- ४ प्राताबंब व्शा नो. आनंदीबाओ किर्लोस्कर

अंतरंग न र व नव्या वाटा (< री आरवत्त ) 7१-१२ ज्योति विचन चती माझी कोरीव लेणी ... सो. शांताबाओ नाशिककर

लघुकथा कशा लिहाव्या बा. क. गंतलगाली ी सुद्रणकला 2 ग.पां. विजापुरे ३-४ काटरी वाट - रांधाबाओी दोवडे १-८

पर्व किमती टपाल बोलह आहेत. व्ही. पी. खर्ची व सेल्सटॉक्स निराव्टा किलॉस्कर प्रेसस £ किलास्करवाडी ५: जि.द.सातार सूचना- * अशीं स्पृण केलीं प्रतक तूती अपलब्य नाडीत