#-' >
*/ ^^1
m««#
^
r^ *-■
■■^,:*
^i^
iM..r'rii
l^f^r^
\>^.
?>.
[vr
'-r/A
:,-.-^- .-^•.i-«^'
^'-.^*^
^. ^M
-Jt^'^
^.r-
^m
i'^^^
yyr^
;^ }-r ^ *
/'-JA^'^
[>r\ Kim/-^
/"^?%(
•4^©«^
'',-w-s,/
rjr!^:^^
■■^^:
^/^*--
^)^'^^^^^
■^:v^^
r^fd:
\.\ i .^ r\
>^'.^\
/"s.;- '-
'mk
f'l)
\
OPERA OMNIA
SANCTI BONAVENTUR.^
l'ESAN(.nN,— iMPRIMEniE DOITHENIN CHAUNDRE FILS.
S. R. E. GARDINALIS
S. BONAVENTURyE
EX ORDINE MINORUM
EPiSCOPI ALBANENSIS, DOCTORIS ECCLESI^ SERAPHICI
OPERA OMNIA
Smi V. PONTIFICIS MAXIMI JUSSl) DILIGENTISSiMK EMKNUATA
ACCEDUNT
SELECTA MULTA TUM EX POSTREMA VENETA EDJTIONE, TUM EX PRODROMO ERUDITISSIMO FR. BENEDICTI A CAVALESIO OHDINIS MINORUM REFORMATl
EDITIO ACCURATE RECOGNITA
AD PUKAM KT VKRIOBKM TESTlMn'» ■■" "
" CUBA ET STDDIO
xnvrnJTi HBDUCTA
A. C. PELTIER
CANON.C. ECCLES./E .RE.N.ENS.S
TOMUS DUOI>EClMUS
PARISIIS lUDOVICUS VIVES, BIBLIOPOLA EDITOR
VIA DELAMBRE, 9 M DCCC LXVIll
(3X
1113764
PRHS^'^'
>££K BY
ATiC/i4
SERViaS
' !_.. 1.1 LM» ^"^
PRiEFATIONIS LOCO
Examen operum qua^ liicce iluodecimus toiuus exbibet.
ARTICULUS I.
Fr. Benedicti a Cavalesio disquisitiones criticce.
§. I. — iTiNERARiUiM MENTis iN Deum. {Prodrom., col. 551 et seq.).
Hujus auctorera se prodit ipse Bonaventura illis Prologi verbis : « Cum exemplo beati patris nostri Francisci hanc pacem anhelo spiritu qusererem, ego peccator , qui loco illius beatissimi post ejus transitum septimus generali Fratrum ministerio, per omnia indignus succedo, contigit, ut nutu divino , anno post ipsius beati patris transitum trigesimo tertio ad Montem Alvernae, tanquam ad locum quietum, amore quajrendi pacem spiritus decli- narem, » etc. lisdem verbis satis quoque indicat, ipsum ab se scriptum in Alvemse monte, ubi B. Franciscus sacris Christi stigmatibus insignitus apparuit. Idem magis magisquede- clarat dicens * : « Quod etiam ostensum est beato Francisco , cum in excessu contemplatio- nis in monte excelso, ubi ha!C quse scripta sunt , mente tractavi , apparuit Seraph sex ala- rum in cruce confixus : ut ibidem a socio ejus , qui tunc cum eo fuit, ego et plures aUi au- divimus, » etc. Si id contigerit posi^ ipsius heati patris transitum (is accidit anno 4226) anno trigesimo tertio, fateamur necesse est, cumMinorumChronicisMSS.xv, acetiamxxiv Generalium nuncupatis, cumque S. Antonino , lucubratum non anno 1260, sed 1259. In eodem edendo Opusculo D. Bonaventura illud implevit, quod ipse docuit^ inquiens * : a Cun^ Theologia sit de Creatore et de creaturis, utile est ut Theologus doceat quomodo homo per ahas res tendat ad Deum. »
Aureum istud Opusculum tantopere a Gersone commendatum, adeo certum ac indu- bium est ob multiphces editiones, codices manuscriptos , ac testes longe locupletissimos, ut de ipso aeque ac de Breviloquio scripserit Oudinus ' : « Ut de stylo S. Bonaventurae et dictione sincerius discrimen haberem, attente perlegi aliquot Opuscula indubia , quo de caeteris sanius censerem : nempe Breviloquii , et Itinerarii mentis in Deum, quae duo Opuscula ex auctoritate Henrici Gandavensis certo spectant ad sanctum Bona- venturam. »
Quum ergo ingenuam hanc Oudinianam confessionem teneamus, percontari hbet , an Itinerarium hujusmodi unam duntaxat aut alteram praeferatex iUis vocibus illatinis, qua- rum ratione aha plura Oudinus ipse respuit, tanquam stylo Doctoris seraphici , inter ele- gantiam et negligentiam medio, prorsus indigna. Idipsum enim disserentes de Breviloquio praestitimus *. Et certe vel in ipso Itinerario haec illatina offenduntur, videhcet : a Corpora complexionata , incircumscriptibihtas, consihabile, intransmutabile, infalhbile, indijudica-
1 Gap. VII et ult. — ' la lil). I Sentent., dist. i, dub. vi. — ^ Tom. iir, col. 392. — • Vid. tom. VIF, p. iv. TOM. xii. a
II
bile^ sempiternalia, sempiternaliter, certitudinaliter , intellectualiter, improportionaliter, iraperatio, diversificatio, compraedicatio, coadoralio, coexaltatio, virtuositas, exemplaritas, configuralitas, cointimitas, defectibilitas, innascibilitas, dualitas, proportionalitas^ scientia- ]is, hyposticalis, pimctiialis, habitualis, potentialis, coaeternalis, individualis, comprinci- pians, exemplans, » etc.
Nihil dixerim de simiUter desinentibus : « infaUibiliter^ indelebiliter, indubitanter, irre- fragabiliter, indijudicabiliter, incommutabihter, » etc. Nihil de frequente superlativorum usu : « Esse spiritualissimura , simphcissiraura , actuaUssimura , surame actualissimum, perfectissimura, praesentissimum, iramutabihssiraum, superexcellentissima, et universahs- sima, et sufficientissima causa, virtus summe infinitissima , et muUiphcissima in effica- cia, » etc. Nihil de insoUtis iUis vocibus : « superessentialis, superdeus, superbonus, super- optime, superbeatus, superimplens, supersplendens , superlucens , superincognitum , su- perexceUentissimum, supersubUmissimum, supermanifestissiraum , » etc. Quocirca si hoc, et id genus simiUa plura, non toUant, quominus dictum Itinerarmm certo spectet adsanc- tum Bonaventuram , sitque genuinum, et divo Bonaventura dignum *; cur ipsa aut eorum simUia debeant OpuscuUs aUis officere, ne genuina et certa credantur, plane non video.
§ II. — Incendium amoris. {Prodrom., col. 553 et seq.)
Hujusmodi titulus ad finem Prologi perhibetur his verbis : « Istius Ubri tituhis Incen- dium Amoris dicatur. » Quippe, ut ibidem dicitur : « Hic universos excito ad amorem, amorisque superfervidum ac supernaturalem affectum. » Quum autem ita excitet ad amo- rera, jure aUi appeUandum existimant Incentivum amoris. Dici quoque potest Stimulus amoris ; unde capite prirao dicitur : « Inflammandus est igniculus iste, et hoc ex conver- sione affectionis super amorem Sponsi. » Insuper nuncupari potest Stimulus conscientice, quum eodem capite primo dicatur : « Ad stimulum conscientice^ debet horao exercere seip- sum : » et infra : « Viso quahter exasperari debeat stimulus conscientice in recordatione peccati, videndum quaUter sit exacuendus stimulus iu circumspectione sui. » Quapropter inscribitur etiam Regimen conscientice. Haud minus apposite appellari posset Liber medita- tionum : in eo siquidem proponitur modus triplex meditandi , orandi et contemplandi. Itidem Mystica Tlieologia, quum agat de triplici via, purgativa , illuminativa et perfec- tiva sive unitiva. lUud autem vocantibus Fontem vitce, suffragatur illa ejusdem OpuscuU clausula : « Nota dUigenter pra^dicta, quoniam in ilUs est fons vitae. » Aiiis diversisque ti- tulis praenotatum jam audivimus ^, puta Itinerarii mentis in seipsam , et in seipsum : Iti- nerarii de contemplatione : Theoricce contemplationis : Trinarii de vita contemplativa : Libelli de triplici via : Speculationis : Contemplationis : Parvi boni : Operisaurei:Operis gloriosi, etc.Sed quibuscumque adornetur titulis, de ipsodubitare vetant raonumentacitatis Ubris allata, videlicet Chronicon 15 Ministrorum GeneraUura \ alterum 24 GeneraUum *, sanctus Antoninus ^, Franciscus Samson % plurcsque alii testes , editiones quoque per- velustfc, necnon codices manuscripti nonpauci, et bonaB notai.
Hujusmodi Opusculum fuisse a D. Bonaventura perfectum post liinerarium mentis in
» Outlin., toiii. III, col. 421. — ' Prodrom., li!.. V, VI ol VII. ~ '' Ibid., col. 222. — ' Ibid., col. 221. — ' Ibid., col. 232. — <•• Ibid., col. 23C.
ni Deum, ac utrumque iu Alvernai monte ortum habuisse, antiqua et nova Minorura clinj- nica testantur. Lucubratum itidem fuisse post illud de Reductione artium ad Theologiam * palam est ex capite primo praesentis Opusculi; ubi sese referens Bonaventura ad ea, quae in eamdem rem prius conscripsrrat , inquit : « Sicut ostensum est supra in tractatu dr. Reductione omnium artiiim ad Tlieologiam. Animadvertendum autem est quoad hanc cita- tionem, in Coloniensi Opusculorum editione anno 4486 facla, ubi ponitur immediale post Jtinerarium mentis in Deum^ et ubi mox incipit ab illis verbis : Ecce descripsi eam, legi quidem : Sicut ostensum est supra, sed deesse : in tractatu de Reductione omnium artium ad Tlieologiam : idquod desideraturctiamineditioneOpusculorumArgentinensianniii89. lu hac tamen quum opusculum proximo subsequatur illud de Reductione artiumad Theo- logiam, perinde est dicere : Sicut ostensum est supra, et exprimere : In tractatu de Reduc- tione artium ad Theologiam. Quopropler in alia editione Argentinensi anni 1495, ubi cum prologo Evigilans, continuo collocatur post Itinerarium mentis in Deum , diserte legitur : Sicut ostensum est supra in tractatu de Reductione artium ad Theologiam : lectionemque hanc postea servavit etiam Yeneta anni 1364, Vaticana, et aliae plures_, quas inter et novis- sima Veneta.
Perpendendum insuper, quod in prsedictis editionibus Argentinensibus an. 1489 et 1493, post verba illa : Sciendum ergo est, quod triplex est modus exercendi se circa hanc tripli- cem viam, scilicet legendo, meditando, orando; habeatur in corpore, licet non sine indicio auctarii in editione anni 1489 : Quidam liber habet sic : Sciendum igitur, quod triplex est modus exercendi se circa hanc triplicem viam, scilicet meditando, orando, et contem- plando. Quamobrem vel in Veneta editione novissima id rejicitur ad marginem. Sed haec posterior lectio, sive indicata velut auctarium in corpore, sive extra corpus rejecta, prae- senti Opusculo magis quadrat, quum totum versetur circa tria, nempe meditationem, ora- tionem et contemplationem , nihilque de lectione tradat. Unde in Veneta anni 1487, ac Brixiensi 1495, in quibus desideratur nedum illud : Sicut ostensum est supra in tractatu de Reductione artium ad Theologiam, sed etiam illud : Legendo, meditando, orando, recte impressum cernitur : Sciendum est igitur, quod triplex est modus exercendi se circa hanc triplicem viam , scilicet meditando^ orando, et contemplando. Non tamen debita laude fraudandos censeo editores Argentinenses , quod utramque indicaverint lectionem , secun- dum diversos codices, quos prse oculis habuisse inde manifeste coUigitur.
In eodem Opusculo, ut ut certo ac legitimo, planeque digno Doctore nostro Seraphico, passim occurrunt similiter desinentia, habentur quoque repetita superlativa , eorumque sirailia, quae in Opusculo praecedente notavimus. Sicut in Opusculo Expositionis Missce Auctor in Crucis laudes effunditur, sic in hoc Crucis amorem vehemenler inspirat. Parcus admodum est in allegationibus, utpote Dionysii atque Augustini contentus.
His praemissis, quid contrahujuscemodi Opusculum habeat Oudinus, audiamus : a Ple- num, inquit, multa devotione ac pietate Opusculum, sed quod ex solo Prologo non spec- tare ad sanctum Bonaventuram cognoscitur. Quid enim primo magis illatinum , quam haec verba, quibus incipit tractatum : Evigitans vero animam meam tanquam frigiditate tenebratam calescere conor, quam devotione desertam scio incemli, et ingenti nimirum dc-
> ViJ. huj. edit. tom. Vll, pag. 498.
IV
siderio super terrigems elevari ? Illudne latinum : Frigiditate tenebratam calescere conor ? Tum postea : Donec iterwn postliabitis omnibus, quibus exterius possem detineri, solum- modo Salvatoris aspectibus assistere contenderem , in internisque doloribus commorare. An commorare latinum est pro commorari ?
» Secundo idem scriptor arguit Theologos scholasticos et carpit in suo Prologo , quod nunquam fecisset S. Bonaventura ipse scholasticus. Istum ergo librum offero intuen- dum, non mundi sapientibus, non magnis Theologis... Solis Gonditoris inardescant desideriis mancipati '. Nunquam autem hoc modo S. Bonaventura scripsisset, aut objur- gasset Theologos scholasticos^, ipse huic scientise per plures annos occupatus , ut summos hujus palaestrse magistros appellaret qucestionarios , etin amore Christi inferiores.
» Tertio habet hic scriptor verba qusedam barbara, quse Gallum illum produnt, ut sunt rectificandi, rectificandus, habiliians, etc, qute absque dubio e gaUica Ungua procedunt, gallice rectifier, habiliter, quaha Italus non adhibuisset^ sed latina magis.
» Quarto adliuc magis barbariem sonant verba ejusdem auctoris, cap. 4, ubi de stimulo
conscientise agit his vocibus : Secundo acuitur, dum considerat moUificando, etc. Tertio
acuitur,dumconsiderat infugibilis^, etc. Quis autem unquam credatS.Bonaventuram
ita fuisse semiiatinum, ut moUificare pro emoUire assumpserit, et adjectivum infugibilis confmxerit, quod Gallo pronum fuit ob idioma proprium ? Atque hinc patet Opusculum istud non esse D. Bonaventurae. »
Yerum enim vero hsec omnia plus grammaticae, quam solidse artis criticse sapere mihi videntur. Ad summum namque prima duo unice probant addititium esse hujusmodi Prolo- gum, non autem universum. Opusculum Dixi ad summum, quianequidem prima duo id omnino evincunt : quippe to » tenebratam pro obscuratam exemplum habet apud Lactan- tium, S. Petrum Chrysologum, Guibertum, Joannem de Janua, et Martianum Capellam*. Commorare quoque pro commorari solius hbrarii vitio verti potest ; prseterquam quod in activa etiam forma a Plinio sumi norunt Eruditi K Neque in illo Prologo Seraphicus Doctor arguit et objurgat promiscue omnes magni nominis Theologos, summosque hujus palsestrse magistros; sed eos duntaxat, qui ita infinitis qucestionibus implicantur, ac ita in omni scientia sunt summi , ut in amore Christi sint inferiores : nec alios carpit, quam qui plus scire, quam Deum diligere cupiunt, cujusmodi certe non fuit Seraphicus Doctor, sed e contrario ex illis, qui posthabitis et oblitis cunctis, quce ad mundum pertinent, solis Conditoris inardescunt desideriis mancipati. Ceterum ab Iiujus Opusculi lectione adeo non arcentur magni Theologi, et in omni scientia summi, ut potius invitentur, ea tamen lege, « ut omnem terrenam dignitatem fugiant , omnem ostentationem scientise et vanam glo- riam odiant, ac demum paupertati altissimse * se conformantes, orando etmeditando divinse lectioni jugiter assistant... Quo enim scientiores sunt, eo aptiores sunt, vel essent, ad aman dum, si vere spernerent seipsos, et ab aliis sperni gauderent ^ »
Quod autem Bonaventura suum inscripserit Opusculum rudibus et indoctis^ magis Deum diligere, quam multa scire cupientibus, id in aliis quoque genuinis Opusculis familiare,
» ViJ, textum integrum, huj. tomi, paR. 22. — » Vid. pag. 24. — ' Prodromua pro t6 hiibnl ///, et sic doin- ceps. — * Vid. G/osmr. Canrjian., verhu Tenebrare. — » Vid. Lexic. Taiirin. verho Commoror. Papias quoque hahet sir, : Commoro pro Commoror. Calepinns ulrumqup periude liahet. — '■ IIu)c verha satis indicaut Frau- ciscanum j/nujicrtutis uUissimce amulorem, sicnt luit !S. Uouaventura. — ^ \ id. huj. tom. pug. 24-:2.').
ac solemne est incomparabili ejusdemmodestiae. Unde et praecedens Opusculum in Prologo legendum proposuit * solummodo piwventis divina gratia himilibus et 'piis, compimctis et devotis, etc. Quod etiam Ititeatur ingenue, non potuisse ardorem spiritualem sentire, dum esset corporaliter nimis aggravatus, et fatigatus prce itinere, aut etiam immoderate occupatiis *, id conforme est iis, qua3 in eodem prcTCcedentis Opusculi Prologo dixerat ', se « ad montem Alvernae tanquam ad locum quietum, amore quserendi pacem spiritus , de- clinasse. »
Nec dixerint novissimi Editores *, hoc Opusculum apud Joannem Trithemium non exor- diri Evigilans, sed Ecce descripsi, adeoque « Prologum operis hujuscead alium scriptorem verius, quam ad Bonaventuram pertinere : » quia idem Trithemius recenset etiam Solilo- quium cum initio : Dic, quceso, 0 homo, et tamen ad Bonaventuram spectat ejus Prologus incipiens : Flecto geniia mea. Melius probaretur adscititius hujusmodi Prologus Evigilans, eo quod a plerisque codicibus manuscriptis, necnon a vetustioribus editionibus absit, uti probat P. Sbaralea, qui nihilominus ait : « De Prologo non satis Uquet an verus, vel adscititius sit. b
Quoad caetera quae Oudinus objectat, nempe verba Rectificandus , Hahilitans, ea jam demonstravimus ab ipsomet Bonaventura in certissimis Operibus ac Opuscuhs adhibita. Verbum autem Mollifico in eodem sensu habet quoque CathoUcon Joannis de Janua ^, ut non sit mirum, si vel in certioribus scriptis fuerit a Bonaventura Scholarum more loquente usurpatum. Et quamvis adjectivum Infugihilis esset confictum, quid tum? Nonne et aUi Scholae magistri invexerunt nova vocabula? Numquid ars critica ferat, ut unius voculae caussa plenum alias multa devotione et pietate Opusculum a Bonaventurae catalogo arcealur ? « AUqua, » monet laudatus P. Sbaralea, «donanda sunt saeculo, quo scripsit Bonavenlura, et personis quibus se aptavit. »
Silentio praetereo, quod etrusce redditum in manuscripto codice habeatur * ; quodque ab Antonio Possevino, et a Domiuico Gandulpho perperam tribuatur Bonaventurae Baduario dePeraga AugusUniano. Sed poUus commonefecerim lectorein, quod Incendium Amoris, de quo hactenus disserui, multo diversum sit a D. Laurentii Justiniani Incendio Amoris : hoc enim afUnitatem habet solummodo cum Stimuto Anioris inter Opuscula Bonaventu- riana, undeplura vel ad verbum desurapta in eo leguntur.
§ III. — Amatouium. [Vrodmn., col. 558.)
Hujus OpuscuU non minor certitudo, quam praecedentis. Id evinco ex hac Oudini con- fessione, quam non piget inlegram exscribere, utpote in rem nostrani apprime facientem : « CoUectaneum, inquit^ est, ex diversis sanctoruin Patrum excerptis, cujus ex Prologo, et stylo, coUigo esse ejusdem auctoris, cujus est Opusculum Incendium Amoris appeUatum. Utrumque enim Opusculum est ad ecstasim et divinum amorem excitandum, et utriusque nomine ab Scriptore, ad Prologi utriusque finem, ex afFectatione auctoris designatum est ^ » Unde ita argumentum ad hominem conUcio '. Amatorium est ejusdem auctoris,
' Vid. huj. tom. pag. 2, col. 2. — * Huj. lom. pag. 24, col. 1. — ' Ibid., pag. 2, col. 1. — * Diatrib.,(\\XMu vid. nostrfE edit. tom. I, pag. xlii. -; ' In Amalthea Onomastica, verb. Mollifico. — * Scilicet in Biblioth Flo- rentina olim Marchionis Gabr. Ricbardi. - ^ Tom. III, col. 424.
VI
cujus est Incendium amoris : sed Incendium amoris, ut paulo ante probavimus, est Bona- venturae : ergo et Amatorium.
Hujus meminit Marianus Florentinus his verbis : « Opus nuncupatum Amatorium incipit : Ad te sermo meus. » Ex quo coUigi posse videtur, non esse Bonaventurae Pro- logum, qui exorditur : « Praesens Opusculum qui legerit, intentiouem esse sciat opificis, quasdam sanctorum auctoritates sub continuatione ordinare studuisse, » elc. Bonaventura siquidem in tertia et alienigena persona profecto non ita locutus fuisset , sed de more in prima et propria, uti videre est in Prologo prsecedentis Opusculi, ad cujus fmem inquit in prima et propria persona : « Quia hic universos ad amorem excito, etc^ istius hbri titulus Incendium amoris dicatur. » In fine autem Prologi pra^sentis Opusculi in tertia et alieni- gena persona ait : « Ratio ergo intentionis Opificis, hominem sui Creatoris provocare satagens ad amorem, praesenti labori Amatorium nomen imponit. »
Ceeterum utrumque Opusculum redolere indolem, religionera sanctitatemque Bonaven- turae, nemo inficias ierit, nisi qui ne primoribus quidern labiis ejus scripta delibaverit. In eodem, sicut et in ahis certis OpuscuUs, digeruntur Patrum sententise, videlicet Augus- tini, Leonis, Gregorii, Anselmi, Bernardi^ Guerrici Igniacensis, Hugonis a S. Yictore, etc, quorum nomina e contra in margine * intitidata, non autem in textu posita, Prologi auc- tor testatur.
§ rV. — LiGM'M ynjE. {Prodrom., col. 560 et seq.)
1. Incipit : Christo confixus sum. Nomenclatores, editiones, et manuscripti codices numero plures testatum faciunt. De hoc scriptum reliquit P. Sbaralea : « Opus forsan est, quod Bartholomaeus Pisanus dicit Lihrum de Contemplatione , nisi sit Incendium amoris. Et quidem in veteri editione Opusculorum parvorum , qua utor, quamque puto Yenetam anni 1487, fert titulum : De Jesu Christi vita Contemplatio. » In hujusmodi Opusculo nulla fit Patrum citatio, quum sit, instar Fasciculi myrrha', duntaxat ex Sacri Evangelii Syiva collectum. Ex eo verba mutuati sunt Ubertinus Casalensis % et Gabriel Biel * : ipsumque vel Oudinus agnovit nonindignum Boctore Seraphicoob gravitatem etdictionemlatinam *.
2. Nihilo tamen secius vel in solo ejus Prologo legitur : « Vivaciter, pullulatio, scaturitio, maturitas saporosa, condescensio , sublimitas spiritualium charismutuui ditrusiva. » \n Opusculi autem processu : «Coaeternus, coaequalis, couuituin, cohabitabat, nobililatio, sublimatio, reinventus, vis regenerativa , sanguiflua mulier, perfruitio, impretiabile pre- tium , sustentamentum , gemina amaricatio , colaphizatur , clamationes , flagellatores , acetosum poculum, artificiositas, superinenarrabile donum , supereffluentissima diaritas, gratia septiformis, septempliciter, indeterminala voluntas, superessenlialis radius, puritas imperturbabilis, lux sapienlice indeceptae,speculum contentivum, profunditas imperscru- tabilis, amplitudo incircumscriptibilis , aeternae majestalis reverentiale pondus, » etc Si haec non tollant, (juin hoe OpuscuUmi conluwdi gravitatem, et dictioneni lalinam, silque non indignum [<\^\\&nQ\ ego dignissimum) Doclore Seraphico; cur, amabo, similia vir
' Apiul iios in ima pnrtc pagiufle cujusqiie. — ' lu lihro cui lltulns : Arbor viUp crucifi.ra'. — ' lu Iractalu dc Historin DominiccE passionis , part. priucipali.s II, art. J, paf,'. 2G el seq., edit. Brixiens. loSJ. — * Toui. III, ol. -507.
VII
prudeusjuilicaverit c;uteris obfutura? Si iii eodem Opusculo, in quo certe major dictionis latince iiilor offulget, pliira exciderunt minus latina, quid mirum, si longe plura depre- hendantur in \h, in quibus aut in scholastica, aut in mystica Seraphicus Doctor consuevit excurrere, ne scilicet videretur a propriis eoruni vocabulis abhorrere?
3. Dicentne Editoivs novissirai non sine risu lecjendum ilhid Sormonis in Parasceve : Sicut tytnpano pellis super lignum, ita Christus in cruce disiensus est \ quum lameuin hoc quoque Opuscuio idem Christus cruci sufflxus dicatur ' in pellis modum hinc inde extensus? Requirantne in Bonaventuriana poesi majorem concinnitatem, quam quaj spectatur in illis versiculis :
0 Crux frutex salvificus, vivo foute riqatus , Cujus flos aromaticus, fructus desideratus?
\. Eidein Opusculo praefigenda est arhor^ ut in Argentinensi editione anni 1495, necnon arhor alia metrica incipiens : 0 crux frutex (a) salvificus, qucB in manuscriptis codicibus Mantuanis et Patavinis exstat. Quod in Proloi,^^ legitur, nempe : « In prima quidem ramo- rum serie quatuor altrinsecus secundum alphabeti ordinem ponentur versiculi, » acci- piendum est non quod hujusmodi versiculorum litterae initiales sint primae quatuor alpha- beti, sed quod iisdem versiculis preemittuntur hoc modo : A. Origine prceclarus. B. Humi- liter conversatus. C. Virtute prcecelsus. D. Pietate plenus.
§ Y. — SoLiLOQLiuM. {Prodrom., col. 561 et seq.)
Incipit : Flecto genua. Certum itidem Nomenclatores, editiones et codices manuscripti comprobant. Neque Oudinus ipse diffitetur ^ dignum Opusculum D. Bonaventura, ex ante- rioribus auctorihus collectum. Si certum, ut ego quoque certum arbitror, non ergo certis Bonaventuraj opuscuUs obsunt similiter desinentia, quibus abundat ejusdem Opusculi Prologus, quoeve Oudino ahas videntur incerti ac falsi Opusculi indicium. Nihil itidem officiunt iliatina illa ejusdem Prologi originaliter, exemplariter, finaliter, pcenalitas^ deli- ciositas, etc, ac nequidem illud deponens in passiva significatione sumptum : a Fructus ilUus salutifera; excrcitationis, si digneet lau&dhiWter exequatur, est feUcitas aiterna, » etc.
Porro exeodem Prologo habetur, hujusmodi Soliloquiujn inre quoquevocari Bialogum. In eo enim Bonaventura inquit : «Ilunc Tractatuni instigante conscientia, propter simpli- ciores quosque simplicibus verbis de sanctoruni dictis compilavi per moduni cujusdam dialogi, in quo anima devota veritatis aeternae discipula interrogat, et homo interior menta- liter loquendo respondet. » Miror, quod Oudino in ejuslectione non occurrerit virtus ama- ricanSy tametsi de voce Amaricatus loquens haud censuerit dignam Doctore, quem Fran- ciscani appellant Seraphicum, sed polius digniorem rudi et rustico homine.
In hoc Opusculo plano eodem modo, ac primo capile Itinerarii mentis in Dcum, distin- guitur in anima quod est formatum per naturam, dcformatum per culpam, reformatum per gratiam. Nomina autem sanctorum, quorum dicta in eodem collecta leguutur, haee sunt :ex Graecis Gregorius Nazianzeiius, atque Joannes Chrysostomus ; ex Latinis autem
' Diatrib., pag. 108, hiijiis uoslrfe cdit. toui. I, papr. lxv. — ' s^ub tit. Jesus cruci elevatus, huj. t"U3, pag. 16. — ' Tom. 111, col. 421.
(a) Prodr. fructus.
vni
Ambrosius^ Hieronymus , Augustinus, Prosper, Fiilgentius, Leo, Gregorius, Anselmus, Bernardus. Laudatur etiam auctor de Spiritu et Anima, neque praetermittitur Algazel. Habet prsesertim idem Soliloquium multa desumpta ex illo Hugonis a S. Victore de Arrha animce, cuiest valde simile, quodve in praesenti semel iterumque a D. Bonaven tura refertur. Repetentne, vel contra hoc Soliloquium, post Oudinum Editores novissimi, quod contra Opellam de Reductione artium ad Theologiam scripsere ' : « Heec afTectata propensio in Hugonem a S. Yictore satis indicat^ Yictorinum esse aliquem Canonicum Regularem, qui suum opus ad Hugonis lucernam composuerit? »
§ VI. — De sex alis SERAPHiM. {Prodrom., col. 562.)
Incipit : Da occasionem. Inter hujus Opusculi testes, prseter Bartholomgeum Pisanum
aliosque posteriores, adducimus antiquiorem omnibus Gulielmum de Rubione, Theologum
doctissimum, atque Ministrum provinciae Aragonise Ordinis Minorumsub initio saeculi deci-
mi sexti, a quo citatur, in 1. Sent., dist. 48, q. 2, ad fmem. Plures etiam afferri possunt edi-
tiones ab anno 1493, etiam seorsim factse, scilicet Colonise 1398, Antuerpiee 1C27, Barci-
uone 1622, Romae 1642, Monachii in Bavaria 1608. Codices quoque manuscripd duo exis-
tunt, unus scilicet Mantuae in Bibhoth. S. Marise gratiarum^ Minorum Observ., alter
Ravennae in Biblioth. S. ApoUinaris, Minorum Observantium. Idem Opusculum forte etiam
indicatur per Speculum Prcelatorum et Suhditorum, quem manuscriptum quidem codicem
in Bibliotheca Trajectina ad Rhenum quaerere hbet. In eo siquidem, post instructionem
illorum, qui obedientiae jugo subesse debent, ita instituuntur, qui animarum regimini
praesunt, ut edoceantur, quibus virtutibus pollere debeant, nempe zelo justitise, pietate,
patientia, exemplo vitse, discretione circumspecta, et devotione ad Deum cseteris eminere.
Porro sicut Seraphicus Doctor noster senarum alarum Seraphim, illiusque visionis
Seraph alati instar crucifixi, quse in Alverna^ monte, unacum sacratissimis passionis stig-
matibus contigit beato Francisco, mentionem injecerat in Itinerario mentis in Deum;
haud secus in hoc quoque Opusculo de hujusmodi sex alis mystice acceptis ita perlractat,
ut prsefatam visionem, ac etiam stigmata mirifice ex cadera visione a beato Francisco
relata, commemoret : utque se Franclscanum proderet, illum vocat sanctissimum patrem
nostrum. Franciscum. Ut se quoque Franciscani Ordinis prsefectum satis indicaret, inve-
hitur in enatam suo tempore paupertatis seraphicse obfuscationem , in frequentiores pro
acquirendis necessitatibus discursus, in exquircnles vias insolitas in petendo contra regu-
lam, in evagationes ac familiaritates in regula prohibitas, in areas dilatatas, suinptuosaque
palatia exaltata, in praeproperam promotionem juvenum et nondum probatorum ad ordines
etofficia confessionis , praedicationis et praelalionis , etc. Ilorum autem similia legere esl
in ejus epistolis de reformandis Fratribus Ordinis ad Ministros Provinciales et Custodes , et
ad quemdam Provlncialem Ministrum, de quibus epistolis postea.
Jure ergo novissimi Editorcs, hoc Opusculum, do quo non constat ubi et quaudo compo- situm fuerit % legitimum habent, quum de eo nullum possit rationabile dubium exoriri. Oudinusetiam consentit, illud agnoscens gfenMinMm, e^ dignum D. Bonaventura Opusculum,
• Vid. baj. uostroj edil., Lom. I, pa?. u. - ■' Dlatribr., pag. "iS, hnjuo vero nostrae edit. tom. I, png. XLIV.
IX
etsi unam aiit alteram haheatvocem incongruamK Sed videamus, au unam duntaxat, aut alteram habeat vocem ex illis, quas dicit incongruas. Certe in ipso legere est : a Aliqualem practicando, ex partibus aliquotis, viri mentales, ex quadam habilitatione, gastrimargise, hcentiet, eo irrequisito, pro posse, infistulari, accidentaU languore, sustentamentum, coin- cidunt, non compassivis pastoribus, chrisliformes, condescendit, praeceptorie, schola palses- tralis, diffamator, irreprehensibiUter, compaginatione nervorum, interpolale, reaccendamus, ordinarie, extraordinarie , absorptione, inhEesione, insensibiUter , ab praemiandum, » etc. His tamen nihil obstantibus, vel quod latine.m spectat dictionem, ego quoque Doctore Sera- phico prorsus dignum judico, ac ita certum, ut ubique germanam ejus spiret indolem atqrie doctrinam.
Quamvis autem in eo soli ex Patribus laudentur Gregorius et Bernardus : attamen a capite ad calcem summam prsefert divinarum Utterarum peritiam , ac vehemens subditis prselatisque juvandi desiderium. Ex ipso non obscure Ucet arguere quam inlegre, pie, moderate, prudenter, sapienter sancteque Seraphico Ordini prasfuerit Bonaventura, quum ab eo tradita animas regendi saluberrima documenta, ad unguem fuisse exsequutum dubi- tari nequeat. Utinam praefatum Opusculum diurna nocturnaque manu versetur a subditis atque prselatis : ab iUis quidem, ut obediendi, ab istis autem ut regendi sacerrimam normam ediscant. Quisquis ad ipsum sese exegerit, cum sancto sanctus erit. Certe sedula ejusdem lectione plurimum profecisse sciraus venerabilem P. Euphemium de MiUonico Minoritam Reformatum, atque ex eo prsecipue suum locupletasse Tractatum de Officiis Prcelatorum et Subditorum *.
Ipsum commendat Franciscus Lamata Doctor Theologus, et unus ex Yaticanis Edito- ribus, in Epistola nuncupatoria Clementi VIIl, inquiens : « Etsi aUi ejus (Bonaventurae) Tractatus ad iUud, quo ardes, studium plurimum conferant : prsecipue tamen unus est, et is quidemsUrevissimus, de sex Alis Seraphim inscriptus, in quo sex enumerat vere ponti- ficias virtutes, zelum scUicet justitise, pietatem, paUentiam, vitse exemplum, discretionem circumspectam, et devotionem ad Deum. De quibus per comparationem ad sex alas Sera- phim, quas vidit Isaias, ita ibi artificiose disserit , ut nec in summa claritate brevitas, nec in compendiosa brevitate copiosa dicendi ubertas desideretur. » Eumdem insuper laudat P. Michael Yivienus ', eo quod perfectissimum divini amoris exercitium ostendat. Meritis laudibus extolUtur quoque a duobus non obscuri nominis scriptoribus inclytae societatis Jesu, videUcet a Justo Nigronio Italo, et a Joanne Paulo Fontio Hispano. Ille enim ait * : « Sanctus Bonaventura reliquit posteris libellum aureum de sex Alis Seraphim^ quo couti- iietar reUgiosse gubernationis magisterium. Hunc, quia conformis est spiritui nostro, con- gruilque cum modo procedendi societaUs, jussit P. N. Claudius typis excudi, ac per omnes provincias disseminari, ut nostri prsesertim superiores eum evolverent, ac doctrinam tanti viri ad praxim referrent.» Fontius autem inquit ^ : a In nostra religione societatis Jesu (quae iu materia de libris aliquod tenet votum) tanti pretii tractatum hunc de Sex Alis existima- mus, quod in nostra bibliotheca eumdem fere locum , quem nostri Instituti libri, obtinet. »
1 Tom. 111, col. 420. — • lu ejus vita apud Legendariuai Francisc. P. Pelri Antouii de Venetiis, tom. II, pag. 32, edit. Venet. ll^l. — ^ Tom. 1, Terlu/i. Prcedic. pa;i. 502. — * Commentar. rcyular. commun. soc. Jesu, part. II, n. 66. — * Commentar. ejusd. tract, de sex Alis Scraph., cui tit. Mysticus Seraphim in procEmio, circa fiu. Uarcinou. 1622.
X
Ante hos ornnes tanto in pretio habuit ejusdem libri do-'trinam ex nostris antiquioribus supra * memoratus Gulielmus de Rubione, ut ipsa non solum roboraverit sententiam suam de morali bonitate, dependente ab omnibus circumstantiis, et principaliter a circumstantia finis debiti, sine quo intento non potest voluntas creata esse moraliter bona; sed et eadem suo scripto super primum Sententiarum hanc coronidem imposuerit : « Bonaventura^ de Sex Alis Seraphim, sic ait : « Non est considerandum quod quisque faciat, sed quo animo faciat. Finis enim operis totius cousistit in simplicitate intentionis *. »
§ VII. — De pcg>a swRiTLALi coNTRA SEPTEM viTiA CAPiTALiA (iiicipit ; Eia nunc , milites Christi). — VIII. CoLLATio DE CONTEMPTU S/ECULi (incipit : Septem sunt in mundo). — IX. Exercitia qu^edam spiri- TUALiA (incipit : Vt in virtutibus). — X. Fascicularius de exercitiis spiritualibus (incipit : Scire debes). (In haec omnia et singula, Prodrom., col. 564 et seq.)
De his novissimi Editores hanc ferunt opinionem ^ : « Digna profecto Doctore nostro, eaque in catalogum ejusdem referenda, si vel antiquitas monumentorum, vel testiura aucto- ritas extra omne dubium illa poneret. Sed cum neque pro, neque contra, aliquid afferre possimus, matiiriori judicio discutienda relinquimus. »
Si aiuiem maturiori judicio discutiantur , quum ipsis sutrragentur antiquge editiones, deque iis non omnino sileant codices manuscripti, ac nomenclatores, inter dubia et incerta ab iisdem editoribus perperam recensentur. Profecto Oudinus, post Opusculum de Sex Alis Seraphim, referens Collationem de Contemptu Mundi, ita illud censet genuinum, et dignum D. Bonaventura, ut et de hac citra ullam dubitationem adseveret * : a Digna quoque quee eidem attribuatur. » Ipse quidem de Pugna spirituali contra septem vitia capitalia inquit' : « Ilic Tractatus legenti simplicior est, et dictione sua humilior, quam ut S. Bona- venturae adscribi mereatur, licet barbariem in dictione non deprehenderim. » Tum de Exercitiis quibusdam spiritualibus loquens, ait ^ : « Opusculum, quod ob sui modicitatem vix censuram meretur^ quia tamen, ut breviter dicam, simplicioris atque neghgentioris dic- tionis est, D. Bonaventurae tribueudum non videtur. » Item de Fasciculario cum Passione Christi pergit '^ : « Haec duo Opuscula, in impressionibus distincta, unicum atque idem sunt, ab eodem auctore compositum, qui sub initium secundai partis primam allegat , sea ex his duobus opusculis primum. Utrumque devotum est, dictio tamen nonmihi satis gra- vis apparet, sed simpHcior, quamutS. Bonaventura^ adscribi possit. » At hujusmodi Oudi- nianae censurae ea eliduntur, qua praefati Editores non diftitentur praedicta Opuscula digna profecto Doctore nostro, etc.
Quod primum de Pugna spirituali spectat, quum ejus auctor nobis tradat ^ « nihil pos- sidere in hoc mundo, sed duntaxat capere usum necessarium, et frequenter pati penuriam cibo, potu et vestitu, » salis se Franciscanae paupertatis cultorem significat. Quum etiam al) illo doceamur ' a semper niti exercere nos in huniiiibus operibus , vilibus et despeclis officiis, puta, ministrare in coquina, lavare scutellas, » etc, optime S. Doctori nostro qua- drat, qui nuntium cardinalatus accepit, dum scutellas iu coquina lavaret '°. Nihil etiam in
' Initio huju8 §, pag. viii. — * Locu» illc, bonapace Benedicli a Cavalesio dixerim, uon est Opusculi de Sex Alis Seraphim, sed alterius inscripti r/e Sex Alis Cherubim, hiij. tom. pap. 507, col. 2. — ' Diatrib., piig. 80, hujus vero uodlrjc ediU tom. I, pag. lii.— *Tom. IIF, rol. 420.— » Ihid., col. 418. — « Ibid., col. 421.— ' Ibid., col. 421. — » Cap. III. Vid. huj. tom. pap:. 160, col. 1. — » Cap. ix, ibid., pag. 163, col. 2. — '» Consule Waddiug., ad ann. 1213, n. 13, necnou ipsuni Prodrom , lib. I, c. xiv, u. i;j.
ZI
ipso citatur, quod a Bonaventura nequiverit allegari. Namque testimonia proferuntur Ambrosii , Jo. Chrysostomi , llieronynii , Augustini , Cassiani , Jo. Climaci , Gregorii , Isl- dori, etc. Idem Opusculum, quod a Lud. Carbone laudatur ^, prodiit primum, quod sciam, in Collectione Yeneta, anno 1501,
Neque dixeris ipsum, utpote agentem (a)de septem vitiis capitalibus, et eorum remediis, esse non posse Bonaventurse, propterea quod in alio singulari opusculo inscripto De vitiis et eorum remediis, longe fusius de hoc ipso pertractaverit : nam contra est, non fuisse eidem Bonaventuraj insolens ab se alibi fusiori calamo scripta in compendiosiorem formam redu- cere, uti patet in Legenda Minori B. Francisci, in Breviloquio et Centiloquio. Nou etiam objeceris, prsefatum Opusculum una cum FasciGulario exstarein Tractatu de Beformatione mentis seu virium animce Gerardi Zutphaniensis, qui fuit unus ex primis Clericis Regula- ribus, seu Fratribus vitce communis, quique obiit an. 1398 ^. Rursus enim contra est, quia cum apud eumdem Gerardum fusiora legantur, fieri potuit ut ille a Bonaveutura, queni cap. xxvm laudat, acceperit et auxerit. Ne autem adseramus aliquem aiium, cujus nomen et institutumignoratur, a Gerardo decerpsisse, ac Bonaventurae attribuisse, vetantquae paulo ante diximus.
In secundo Opusculo de Contemptii Sceculi digna notatu inter caetera plurasunt ea verba S. Doctoris : « Beatus homo qui scit Christum, etiamsi alia nescit. Infelix , qui scit omnia alia, illum autem nescit. Unde versus :
Hoc est nescire, sine Christo plurima scire :
Si Christum bene scis, satis est si ccetera nescis. »
Quamvis autem genuinum et dignum D. Bonaventura Oudinus fateatur, in ipso tamen haud desunt simiUter cadentia : « exitus horribihs, judex terribilis, et pcena infugibilis, » etc. ; ac nequidem abest barbarum illud adverbium finaliter, quod usurpatum itidem fuisse sci- mus a Guiberto de Tornaco, et Hugone de Dina saec. xui scriptoribus. Quanquam etiam in ipso pro ejus brevitate solus nominetur Augustinus, ex diversis nihilominus S. Gregorii locis constare Romani Editores adnotarunt. Exstat in coUectione Argentinensi an. 1495, in Chronicis Marci Ulyssiponensis , necnon inter manuscriptos codices Bibl. Monasterii Pollingani, Ord. Canon. Reg. S. Aug., in Bavaria, et Bibl. Richard. Fiorentise, etrusce.
In tertio Opusculo de Exercitiis spiritualihus^ quod adhuc brevius est, nostro Bonaven- turae, insuis Opusculis de more ingerenti orationis studium, omnino congruit illud moni- tum : « Ante cujuslibet operis velfacti inceptionem, Dominum invocabis, et modicum ora- bis ^, » etc. In eodem, ut (ex novissimorum Editorum confessione) profecto digno Doctore nostro^ hsec illatina offenduntur : Incustodia, incompositio . Sicin eo proponuntur exercitia spirituaha numero tredecim, ut post ultimum exercitium brevis adjungatur formula ex D. Bernardo desumpla, qua ab exterioribus ad interiora, ab inferioribus ad superiora opor- tet conscendere. Habetur in citata collectione Argentinensi an. 1495, in Chronicis Marci Ulyssiponensis, et inter manuscriptos codices Biblioth. Mouast. Polling. Ord. Canon. Reg. S. Aug., in Bavaria, et Bibl. Richard. Florentiae, etrusce.
1 Introd. in TheoL, lib. VI, c. xvi. — 2 Laudalur a Trithemio, MircEO, Fabricio, et Oudiuo tom. III, col. 1244. Ejus opus exstat iu Bibliotheca Vet. Patr., tom. 11, col. 1422 et seq., edit. Paris, au. 1610 , ubi a cap. xxix, fol. 248 et seq., incipit Fascicularius; edit. vero Lugd., an. 1()77, tom. XXVI, col. 237 et seq. — ^ Vid. huj. tom. pag. 163, col. 1. — (a) Prodr. agens.
XII
In quarto demum, quod Fascicularius vocitatur, etiaiu decet Bonaventuram, non minus timore reverentissimum, quam desiderio flagrantissimum erga eucharisticum sacramentum, illa doctrina , quse in eodem Fasciculario traditur ^ : a Si autem quaeris quo te aCTectu magis debeas excolere, timoiis scilicet, » etc. usque ibi : «est ssepe pejus, et pluribus periculosius. »
Praeter Gregorium, in ipso laudantur quoque Chrysostomus et Augustinus, occurritque iiiodus ille loquendi, nostro Bonaventuree familiaris : « de gaudiis superccelestibus, donum superexcellentiae, charitas superexcellens. » Item illa superlativorum repetitio de natura Christi « delicatissima, nobihssima, vivacissima. » Insuper in adjecto Opusculo de Passione Christi breviter collecta ad modum fasciculorum ^, legere est illam superlativorum repeti- tionem : « Hic dihgentissime considera, quahs est qui patitur, et iUi configurare, ut com- patiaris innocentissimo, mitissimo, amantissimo, et nobiUssimo ; » illaque simiUter cadentia : « Admirare igitur illam majestatem annihilari, speciositatem decolorari, felicitatem tormen- tari, aeternitatem mori, » etc.
Mentionem faciunt ejusdem Fascicularii Marianus Florentinus, et Ludovicus Grana- tensis. Prodiit unacum aliis OpuscuUs Argentinaean. 1493, habeturque inter manuscriptos codices Bibl. monast. PoUing. Ord. Cauon. Reg. S. Aug. in Bavaria, et Bibl. regiae (nunc imper.) Parisiorum, cod. 2973, raemb. oUm Faurian. Hujusmodi Fascicidus transcriptus fuit an. 1467 post S, Aiigustini Manuale,quod manu antiquiori, nempe saec. xiv, exaratum vJdetur.
§ XI. — De Regimine aniMtE. [Prodrom , col. 567 et seq.)
Incipit : Primim omnium. Quia vero continuo subditur : « Necesse habes, anima mea, altissime, piissime, sanctissime de optimo Deo sentire, » saUs sese praebet auctor eumdera esse cum eo, qui scripsit Breviloquium, ubi itidem ait ', « de Deo esse senUendum altis- sime et piissime. » Suffraganlur huic Opusculo Marianus Florentinus, Trithemius et Forestus, editiones quoque Colon. an. 1486, Argentin. 1489 et 1495, Brixien. an. 1497, acaliai subsecutae, necnon pervetustus codex Assisiensis, in Tabulario S. Francisci Minor. Conventualium *.
Prologo caret, factumque propterea est, ut cui missum fuerit, non satis constet. Marianus atque editiones praedictae ad Blancam Hispanise Reginam ; Trithemius et Forestus , ad Rlancam Ducissam; codex vero, ad quamdam Dominam, sanctamque mulierem datani adnotant. Oudinus, et quoad inscriptionem, et quoad opusculum sic censet ' : « Falsuiu est opusculum istud esse scriptum ad Blancam Ilispaniae Reginam, ut titulus praefert, nullumque vel leve indicium, quod ad reginam aUquam, vel ad mulierem directum fuerit unquam. Nec procuratores priraae editionis Opusculorum S. Donaventurce Argenlinensis an. 1493 inscripsissent , si legissent : quod correxissent bibliopolai in aliis edilionibus, si tantisper opusculum volvissent. Est enim Soliloquium, vel Bonaveuturae, vel alterius, ad suam animam, quam scriptor alloquitur.
' Vid. huj. lom. pag. 177, col.2.— - Huj. edit. tom. .\IV.— ^Dreviloq., pait. I, c. II, hiij. uostr. edit. tom. VII, pag. 249, col. 2. — * SciUcet eub hoc tit. Mcditatio, quam scripsit Vr. Bouaventura cuidam devotcp DomtncB, characteribus rubris. Incipit Ave Maria , ftc. 1'rimum omnium. Spectat cum vaiianlibus ad Rfgimen anima. NoUttu autem dignum, quod illa devola Domina, ueque Blanca Ducissa, ueque Blanca liispaniae Kegina dicilur. — 6 Tom. III, col. 41G.
xra
0 Quod opusculum istud ad Blancam Ilispaniae reginam directum non sit, patet 1 . ex his verbis, quibus excitat auctor animam, vei personam ad quam scribit, « ad justitiam, ordi- natam per obedientiam ad superiores , societatem ad pares, et per castigationem ad infe- riores. » Ha3 voces optime conveniunt, vel bomini ecclesiastico, vel conventuab, vel coeno- bitico, non autem reginai llispaniarum Blanca^, quai nec superiores babuit, quibus obe- diret, necpares, quibuscum sociaretur, nec inferiores, quos castigaret. 2. Hortatur eam- dem personam « ad pietatem salvationis animarum, nunc adj uvando per orationum fre- quentiam, per sermonum informationem , » etc. Hsec conveniunt et clericis, et monacbis, qui concionantur, et orationi frequentius instant : reginee (ut opinor) non conveniunt, quae concionari non solet. 3. Hortatur eamdem perzonam « ad pietatem divini cultus, attente, et devote, et reverenter scilicet horas persolvendo canonicas , » etc. An voces istae reginae Hispaniarum conveniant, quam Bonaventura ad quotidianum Breviarium adstringeret, an clericis vel monachis, quos per soliloquium istud auctor alloquitur, vident, ut opinor, vel viri mediocres.
» Incertum est, an Opuscuhim spectet ad S. Bonaventuram. Habet enim, quamvis modi- cissimum sit, voces barbaras sufficientes , ut D. Bonaventura indignum censeatur. Ita sub initium OpuscuU appellat misericordiam Dei summe viscerosam, semel atque iterum. Yult postea rfoiere hominem vehementerpropter annihilationem omnishoni divinitus sibi dati, etc. vehementissime propter vilipensionem Dei, etc. Utitur vocibus deordinasti , et aUis minus latinis. Non tanta tamen rusticitas, quanta in antecedentibus opuscubs, unde Bonaventurse concedi utcumque potest, et excusari. »
Post Oudinum, quem bactenus disputantem audivimus, novissimi Editores ita pressius loquuntur ' : « Duo sunt in praesentia, quae potissimum examinanda sumimus : unum, an Opusculum istud inscriptum sit Blancae Reginae Hispaniarum; alterum, an legitimus hic Bonaventurae fcetus habendus sit. Primum quod spectat, fidentissime negamus Opus- culum hoc ad aliquam eriidiendam mulierem scriptum fuisse. Hluc enim respexit auctor, ut nimirum religiosum virum nescimus quem in perfectionis via perlustranda manudu- ceret, etc. Alterum solvendum remanet, num verum, an falsum Opusculum sit : in quo stabiHendo diu certe non immorabimur, eo quod indignum Bonaventura non videatur. »
Sed repono ego, si indignum Bonaventura non videatur, totaque dubitatio versetur, an Opusculum istud inscriptum sit Blancce Regince Hispaniarum; cur ergo, expuncta sola inscriptione, inter csetera Bonaventurae scripta refertum non est, sed ad incerta ablegatum, quum tamen, rejectis Prologis Centiloquii, Incendii Amoris, et Amatorii adhuc apud eosdem Editores novissimos inter certa Bonaventurae scripta locum habeant hujusmodi Opuscula? Siccine est sibi constare, et non potius secum pugnare?
Ad primum ab Oudino objectatum quod spectat, falsissimum evincitur ex ipsomet Opus- culo, nullum vel leveindicium deprehendi, quod adreginam aliquam, vel ad mulierem ali- quam directum fuerit unquam; cum auctor diserte mulierem aWoq^idXuv inquiens : a Abusa es, » etc. « Exerce teipsam, » etc. « Sis imitatrix perfecta, » etc. Exempla etiam filiarum Judce et Canticorum sponsce, potius quam virum religiosum, devotam muherein iudioant : cuiquidem devotae mulieri optime conveuirepotest sawcfissimampro tempore Eucharistiam
' Diatrib., pag. 90, Luj. vero uoalrae odil. loiu. i, pag. Lii.
irv
sumere, et quotidie missam audire (neutiquam vero sacrum facere), uti quoque habere obedientiam ad superiores, societatem adpares, et castigationem adinferiores. Vari falsitate laborat, primam editionem Opusculorum , aut etiam hujusce OpuscuU cum inscriptione ad Blancam HispanicB Reginam, fuisse Argentinensem an. 4495, ut ex dictis patescit.
Ad secundum responrleo , nullo negotio post devotam foeminam qua crebris ad Deum precibus , qua salutaribus etiam adhortationibus , qua piorum locorum fundationibus, qua sanctse vitse exemphs, etc, salutem animarum promovere. Annon de S. Margarita Corto- nensi legitur, quod « ad eam, veluti ad perfectionis magistram, ex dissitis etiam regionibus plurimi conveniebant, » quodve « summa in Deiim et proximum charitate fervens, ingen- tem animarum friictum operatasit; » necnon de S. Rosa Yi'urbiensi, quod « decennis a Deo inspirata , piis adhortationibus, vahdisque argumentis multos haereticos ad fidem et obedientiam Romani Pontificis reduxerit; » ut aUa plura omittam exempla?
Ad tertium, mirum est ignorasse Oudinum, quod?)ei viri mediocres probe sciunt, vide- Ucet non soUs clericis, vel monachis, solemne fuisse horas canonicas recitare. Profecto in Actis S. Elzearii Comitis Ariani, qui nec clericus, neque monachus fuit, sed matrimonio junctus cum virgine S. Delphina, legere est, « horas canonicas ritu, quem tenet sancta Roraana Ecclesia, tam devote dicebat, quasi oculis mentis Deum jugiter cerneret; tam integre, ut nequidem iota unum, aut apicem prseteriret. » « Reges quoque, » scribit Joan- nes Grancolas ', « officium recitasse accipimus. Alfridus, AngUse rex nono saeculo exeunte, etiam noctu Officium recitabat, atque octo horas precibus impendebat. Sanctus Ludovicus omnibus Officii horis adesse solebat, vel eas cum capeUano suo absolvebat, idemque sancta EUsabetha ejus soror factitabat, » etc. Nec prsetereundem id quod fertur de S. EUzabeth vidua, PortugaUse regina - : « Annos octo nata coepit divinum recitare officium, quod usque ad fmem vitse adamussim servavit. » Poterat igitur et regina Hispaniarum Blanca hortalionem accipere ad attente, et devote, et reverenter horas canonicas persolvendas.
Quod si nosse aveas, qusenam iUa fuerit, hsec a Romanis Editoribus disce (in Argumento Epistolse, de qua agitur, prsemisso '). Trithemius tamen ipsam Blancam non quidem His- pani(e Reginam, sed Lucissam nominat, forte quia vir ejus nondum rex e vita migravit. Ad ipsam fortasse viduam, regulamque tertii ordinis S. Francisci profitentem, suum Bona- ventura direxit Opusculum. Unde satis datur inteUigi, cur eidem suaserit, eam « compo- sitionem actuum, motuura, gestuum, vestimentorum, seu habituum, membrorum et sen- suum, juxta quod moraUs lionestas, et regularis ohservantia id exposcit. »
Sedage non fiierit Blanca llispaniw Regina, neque Ducissa, cui Opusculum hoc inscrip- tum, ac nequidem Blanca Alphonsi Regis CastiUae fiUa, et inclyta uxor Ludovici Octavi Regis Francia3, materque S. Ludovici noni, quse piissime obiit auno 4253 , laudaturque velut tcrtio ordini adscripta in Martyrologio Franciscano, xxx novembris : « ergone fiden- tissime negandum ad aliquam erudiendam mulierem scriptum fuissc? NuUo modo; in citato enira codice Assisiensi adseritur scriptum cuidam devotm Domince.
Ilanc verisimiliori conjectura post P. Sbaraleam putamus supra laudatam beatam Isa- beUam, seu Elizabetham , Blancse Regina? Francorum fiUam, ac Monasterii Clarissarum
' Commenl. histor. iu Breviar. Romaa., c. xvi. - ' In Marlyrol. Kranc. Arluri, iv JulU. § J. - ' Vid. hnj. lom. pag. 180.
XV
Longi-Campi fiindatiicem. Ad quam quidem r.onjectnram magis magisque rohorandani illud addimus, quod perhibetur in coseva ejusdem BeattH Vita ' , ex qua constat, nostrum Bouaventuram tunc Parisiis Theologiae magistrum, una cum aliis Minoritis, ipsa Isabella rogante, illius monasterii regulam examinasse : constat insuperquammagnapietate atquo attentiono divinum Of ficium eadem virgo peragendum curaret : quam esset occupata studio sanctarum scripturavuni, utpote linguam latinam optime intelligens : et quam saepe verbum Domini praedicari juberet (a).
§ XII. — De septem Gradibus contemplationis. {Prodrom., col. 571 et seq.)
Incipit : Contemplativorum aquilimis obtutus. Opusculum hoc Bonaventurae adscribunt Marianus Florentinus, Ludovicus Prutenus, Trithemius, Forestus, Anonymus Pistoriensis, Guliehnus Eysengrenius, Bartholomaeus de Martyribus, etc. ; editiones etiam vetustiores, ac singulares; plures denique codices manuscripti, videlicet Assisii in Tabulario S, Fran- cisci Minorum Conventualium, Mellici Austrise in Biblioth. Benedictinorum, Parisiis in Biblioth. regia (nunc imperiah) cod.20i2 membran. olim Colbertinus, Romae in Biblioth. Barberina et Chisiana. Neque id ulla soUda ratione iraprobari potest. Respuit quidem illud Oudinus, sed sola permotus ratione vocum insolitamm, quas a D. Bonaventura in certio- ribus Opusculis ignoravit adhibitas. Eumdem Seraphicum Doctorem in principio hujus quoque Opusculi usurpare potuisse aquilinos obtutus patet, quia usus est itidem aquilino intuitu in Ligno vitce sub primo titulo : Jesus ex Deo genitus. Unde tamen abest, quod ex phrasi supposititium sit judicandum, ut potius censeri debeat ex eodem legitimum.
Sed Oudinum ipsum libeat audire ' : « Indignum Opusculum, quod D; Bonaventurae tribuatur, ob alTectationem quamdam vocum insolitarum. Nam primo explicans primum gradum contemplationis, ait : « Ignis est vehemens divini caloris vel amoris fervor, ex camino supersplendentis Hierusalem flabellatus. » Quis enim ecstaticum et enthusiasticum hunc auctorem, exhac inflata atque affectata simul descriptione, non statim nugivendulum agnoscat? Qhis hunc Bonaventuram agnoscat, virum judicio gravem, atquead istas ima- ginationes non adsurgentem? » :2. Habet autem signare infinitissimam Jesu bonitatem. 3. Nunc autem convenientius propter suce humanitatis superpulchrificam claritatem adjectam, dici queat supersplendens candor, et supercandens splendor, etc. 4. Postea ; Quod enimpurificat ignis concremando ^ hoc unctio mulcet suam pinguedinem perfun- dendo, ut capificilior ^ sit divinorum, et pidchrificorum radiorum, ab ceternaliter oriente aurora ditissime emanantium. Sane non invenio, nec lego, D. Bonaventuram, licet pro- bum et devotum virum, abiisse in voces illas ecstaticas simul, et phanlasticas. 5. Ad inte- riora Empyrei, et superlucidissimi tabernaculi se extendit, etc. Omne Opusculura scatet sirailibus extraordinariis vocibus, quas scriptor affeclavit, ut superessentialis, et superin- tellectualis , superclarus , superfulgidus , supersplendens , superactivus , superimmensus , supersanctissimus , angelificatus , etc. , quas dum monachi audiunt, et contemplativi
1 Videatur praedicta vita apud BoUandianos, die xxxi Augusti. — ^ Tom. 111, cul. i-O et seq. — ' Capifuci- lior legendum duxerim pro capificilior.
(a) lu hac satis aiupla dissertatione plura ducem nostrum fefellisse videntur 1. Blanca illa, de qua Editores Romaui, uon erat mater Ludovici IX, sed filia. 2. B. Isabella, Lougi Campi iuudalrix, uou erat filia ejusdem sancti regis, sed soror.
xvr
magnopere mirantur, et extra se rapiuntur omDino, sed allter censent viri solidi (a), es
quibus fuisse S. Bonaventuram censeo. »
Ad verbalem hanc prolixius, quam par erat, productam censuram^ prsesto est responsum : Opera Areopagitica, qusB talia sanctorum Thomae et Bonaventurse tempore putabantur (6), quaeve latine reddita tunc vulgatissima erant, magno pretio ipsis fueruntj ac usui frequen- tissimo, licet scateant hujusmodi vocibus. Ergo de his, secus ac Oudinus, viri solidi cen- suerunt. Addo Bouaventuram virum judicio gravem ab hujuscemodi vocum usu minime abhorruisse, ut ex jam dictis palam est; viderique possunt in Itinerario mentis in Deum, ubi etiam legere est illud de igne divini amoris ex camino Eierusalem, dum prope ejus finem dicitur : « Ignis est, et hujus caminus est in Hierusalem, » etc. Unde nugivendulus potius revincitur Oudinus, qui ex ipsis petitum argumentum, imperitis velut apodicticum venditat. Ab eo proin sibi merito temperarunt novissimi Editores, qui ipso valere jusso, hoc sequens urgent, dicentes ^ : « Opusculum quidem est saecuU xni, » nam in manibus
P. Jac. Echardi perexiguus exstabat tractatulus manuscriptus sic inscriptus Quamquam
Echardus Auctoris nomen in hoc manuscripto tractatulo non viderit inscriptum, attamen putat opus esse Fr. Humberti de Romanis Ord. Prsed. Magistri Generalis, et Patriarchae Jerosolymitani, qui sancte devixit an. 1277. Id ut Humberto tribuat, ducitur auctoritate Laurentii Pignon, qui quum Humberti Opera recenseret, hoc de septem Gradibus Contem- plationis commemorat... »
Sed etiam ad haec ex ipsius Echardi lectione facile est responsum : Laurentium Pignon inter laudati Humberti Opera meminisse quidem hbelli de septem Gradibus Contempla- tionis^ non tamen sat declarasse, fore hunc, de quo in praesentia sermo est. Neque Echardus de praedicto tractatulo manuscripto disserens, putavit Opus esse Fr. Humherti, sed dubi- tanter scripsit: « Quis auctor non additur, an is Humbertus?» Caeterum LaurentioPignon Dominicano, qui obiit an. IMG, opposuerim codices supra memoratos Bonaventurae faventes, scilicet Assisiensem, qui videtursaeculi xni, recenseturque in inventario an. 1381, Parisiensem, qui itidem s'aeculo xni, exaratus videtur, imo et Romanos saecuU xiy.
Quod si nihilominus contra Bonaventuram urgeas auctoritatem Joannis de "Weylheim BenedicUni MeUicensis, qui an. 4458 praefatum Opusculum exscripsit, iUudque potius Compendium, quod vocat, abbati VerceUensi, quam Bonaventurai attribuendum putavit, hujusmodi Compendio hanc suam censuram praemittens : « Nota , quod auctor tractatuU sequentis de septem Gradibus Contemplationis videtur esse abbas VerceUensis, prout potest elici ex suis verbis, cap. vii, super Cantico Cant., ubi inquit: « Si autem quis mente soUi- citatur volens scire qui sint isti effectus (c), in quibus tantum dilectus delectatur, pos- sumus dicere, quod sunt septem, scilicet : Significatio calidissima, unctio suavissima, ex- stasis perfectissima, speculaUo lucidissima, delectatio delieiosissima, quaeUbet unicio (rf) pacaUssima, et gloria supergloriosissima, de quibus speciaUs exstat Tractatus juxta divi-
1 Diatrib., pag. 116, huj. vero nostraj edlt. tom. I, pag. LXX.
(a) Dicanliir potius moderna pbilosopbia imbuti, et myslicae theologise, alque cliam pbilosopbiaj cbristiauae, quam apprime uoveral Bonavenlura, ifruari, qui voces illas asperuantur. Elenim juxta cbristianaui , qu.ie sola vera est pbiiosopbia, Deus, cum sil supra cl extra omne genus, superlativis et linguani omnem bumanam exce- dentibus potissimc dcbet appcllari ; quod oplime seusit Areopugita, ejusque discipulus Serapbicus Doctor nosler. — (6) Atque etitim nuuc felici retractatione creduutur. — (c) Leg. allectus. — (d) Uuitio.
XVII
nara bonitatem communicataai : » dictis hactenus addiderim , quod alius videatur Trac- tatulus (uti eum vocat Weylhemius) Bonaventur» De septem gradibus contemplationis, alius Tractatus Abbatis Yercellensis de iisdem gradibus; sicut etiain enumeratio illorum brevior est, ac simplicior apud Bonaventuram, (juam apud Abbatem Vercellensem. Accedit, quod praedicti septem gradus recenseantur a Bonaventura nostroetiam in expositione capitis noni S. Lucae (a), eodem quidem ordine, atque ipsissimis verbis, quibus in Opusculo, de quo est sermo, sed ex Fr. iEgidio petitis.
Igitur quum ex una parte satis non constet, hoc Opusculum esse, aut Humberti Ord. Prae.l., aul Tliomce abbatis Vercellensis Ord. Canon. Reg. S. Augustini; ex aba vero habeamus pro Bonaventura spectabilis antiquJtatis testimonia, suffrageturque eidem Sera- phico Doctori pacifica et longaeva in multis editionibus possessio : ab hac ipsum minime ausim deturbare, atque extra Bonaventurce Opusculorum seriem ejicere. In eo allegatur Dionysius, iuterserunturque identidem sacrae Scripturaj textus. Quoad difficultatem, quae peti posset ex eo, quod quibusdam visum est Bonaventurae stylum non redolere, jam dic- tum est supra ab initio, et peremptorie respondendum cum viro, si quis alius, in hac re versatissimo Jo. Mabillonio ' : « Unius et ejusdem auctoris stylus multifarius quandoque dignoscitur; in aliquo namque interdum Opere, qua elegantior, quave negligentior appa- ret, quemadmodum in Patrum homiliis saepe notatur. Praeterea unus idemque auctor jam aetate confectus, videtur sibi ipsi, cum adhuc junior esset, plerumque dissimilis. »
§ XIII. — FoRjiULA AUREA uE GUADiBUs viRTUTUM. {Prodrom., col. 573-574.)
Incipit : Accedite. Inter Bonaventuriana Opuscula recensetur a Mariano Florentino, et ab Anonymo Pistoriensi, Primum, quod sciam^ prodiit in Collectione Argentinensi an. 1495, occurritque inter manuscriptos codices Biblioth. Monast. Pollingani Ord. Can. Regul. S. Aug., necnon Monast. S. Viti cis Rhotam, in Bavaria; item S. Mariae Gratiarum Minor. Observ., apud Mantuam, et in Bibl. Caesarea Vienna?, in Austria. « Dignam esse, quae S. Bonaventurae attribuatur, » censet P. Sbaralea, nihil moratus Oudini censuram. Auctor se Franciscanum satis manifestat, dum de altissimo paupertatis gradu loquens ait* : « In altissimo est , qui nihil habet proprium in communi , nec ad septimanam , vel ad diem, ut Fratres Minores. » ScatetidemOpuscuIumdiviiiseScripluraRtestimoniis, in eoque laudantur Chry;ostomus_, Hieronymus, Augustinus, Gregorius, Damascenus, Bernardus, Glossa.
Duo tamen in eo cavillari potuit Oudinus. Primum , quod de largitate dicitur * : « In altum gradum largitatis ascendit, qui dat quidquid ab eo petitur, sicut Herodes facit, qui filiae dixit : Quidquid petieris, dabo tibi. » Secundum, quod de confessionis gradibus pro- nuntiatur * : « Altus gradus est confiteri tanlum uni sacerdoti, juxta illud : Vade, et ostende te sacerdoti ; altior est confiteri pluribus sacerdotibus religiosis, qui diligeutes sunt circa confessionem et confitentes. » Utrumque improbat Oudinus ^; secundum, novissimi Edi- tores ', perperam tamen.
1 De recta in Detim fide , lib. Vl, c. xxiii, fol. ai. 21C, a tergo. — ^ Cap. viii, huj. toiii. pag. 192, col. 1. — »Cap. Nv, huj. tom. pai,^ 195, col. 1. — * Cap. x.\iii, pag. 198, col.2. — * Outliu., tuiu. 111, coi. 41G et seq. -— « Diatrib., pag. IKi, huj. vero noslrae edit. tom. 1, pag. Lxx.
(a) Vid. huj. nostrse edit. toui. X, pag. 465-466, et Cf. huj. tom. XII, pag. 188.
TOM. XU. d
xviii
Quod enim primum spectat, adducitur exemplum Herodis non quidem relate aut ad fac- tum impudicitise, aut ad illud promissum prodigalitatis : Licet dimidium regni mei, sive ad gratam puellse saltationem; sed ad illam simplicem promissionem, prout ab hujusmodi vitiis praecisa consideratur. Addit laudatus P. Sbaralea, S. Doctorem nec laudare, nec tueri Herodis actum, sed in exemplum inducere id, quod vulgo existimatur iargitatis gradus, nempe dare quidquid petitur ; ut Herodes, et qui cum eo erant, factum illud pro Herodiadis filia largitatem esse crediderunt. Secundum autem accipiendum est, non ad invidiam sacer- dotibus ssecularibus conflandam, sed cohaerenter ad ea, quae circa mores peritiamque cleri suae tempestatis idem Bonaventura tradiderat in Opusculo inscripto : Quare Fratres Minores prcedicant, et confessiones audiant, ubi concludit * : a Cum igitur jam sit Ecclesia quasi navis tempestate concussa, in qua remigantibus pavore trepidantibus, procellse tumentes peneoperiunt navem, missi sunt Fratres a summo Gubernatore, fulti auctoritate Sedis Apostolicae, ut in naviculis suis discurrentes per mundum, quos ex naufragio periclitantes invenerint, rapiant ex undis, et ad littus salutis reportent. » Videatur etiam ejusdem Doc- toris Seraphici Lihellus apologeticus in eos, qui Ordini Fratrum Minorwn adversantur «.
§ XIV. — EpISTOLA. COMINENS VIGINTI QUINQUE MEMORIALIA SED MEM0RA.BIL1A. {Prodrom., Col. 6o3-6b4.)
Incipit : In Cliristo suo dilecto, etc. Quoniam, dilecte mi frater, etc. Prifinotatur quoque : a Epistolade spirituali profectu; de modo proficiendi compendioso; de Ordine spiritualis vitae; Exhortatorius ad Fratrem; Speculum viginti quinque graduumvitae spiritualis; Spe- culum Fratrum et Sororum ; Speculum Fratrum Minorum ; Speculum Religiosorum ; Spe- culum Monachorum; Ordinarium vitse reUgiosse, » etc. Ipsam indubiam reddunt, prseter inscriptionem, et Mariani Florentini, Joannis Trithemii, atque Jacobi Phihppi Foresti testi- monia, editiones an. 1484, Colon. 1486, Argentinen. 1489 et 1493, Yenet. 1504 et 1564, Vatic. 1596, Venet. 1734, necnon codices manuscripti numero haud pauci, vetustate spec- tabiles fideque dignissimi ; qui si etiam deessent, Oudinus ingenue fatetur ^ « ex inscrip- tione et dictione Operis certo spectare ad D. Bonaventuram. » Quis ergo non miretur videre illam apud Editores novissimos rejectam ad incerta S. Bonaventurm scripta *, ut contra ipsam nihil adferre potuerint? In hoc certe praefati Editores peccarunt immaniter contra canonemillum, siveregulam Oudinianam * : a Nec audiendisuntscriptoresrecentes qui S. Thomse Aquinati {dixerim ego S. Bonaventurae Balneoregiensi) scripta ab antiquis collata auferunt [ego addiderim vel de illis dubitant) ex proprio capite, absque rationibus idoneis, aut demonstrativis, uti nostro saeculo a uonnullis factum est. »
Eamdem, Mss. codicibus inhaerentes, scriptam dicimus non ad Fratrem E. , uti habent plures editiones, sed ad Fratrem Petrum. Quisnam autem fuerit iste Petrus , aliis investi- gandum relinquimus, subdentes tantummodo , binos innotuisse nobis illius a^vi Fratres Petri nomine vocatos; quorum alter Minister Franciai Bonaventuraui nostrum laudavit in epistola scripta an. 1:268 ' ; alter vero Minisler Turoniaj memoratur ab eodem Bonaveutura in Epistola ad AbhatemB . Marice Llesensis.
» Kdit. Val., toui. Vll, pag. 368; edit. Ven., 1154, lom. V, pag. 725. — « Edil. Vat., tom. VII, pag. 374; edit. Ven., tom. V, pag. 702, huj. vero edil. tom. XIV. — ' Tom. III, col. 424. — » Diatrib. , pag. 89, buju3 vero nostrfie edit. to:ii. J, pag. Lii. — ' Tom. III, col. 301. — « Vid. Prodrom., lib. I, c. xi, n. 3, col. 45.
X13t
§ XV. — De Perfectione vit-c ad Sorores. (Prodrom., col. 558 et seq.)
Incipit : Beatus vir. In hoc piissiino Opusculo « primo agitur de veru sui ipsius cogni- tione ; secuudo de humilitate ; tertio de perfecta pauperlate ; quurto de silentio ; quinto de studio orationis ; sexto de passionis Christi memoria ; septimo de perfecta Dei charitate ; octavo de fmali perseverantia K » Auctor ejusdem satis se prodit Franciscanum, diserte aiens * : « Ilac vilitate viluit pater noster Franciscus ; » ac Fratrum Minorum paupertatis evangelicse imitatorem inquiens » : « Si inter Jud»os duros et crudeles pascebat Dominus discipulos suos sine omni sollicitudine, quid mirum si pascat Fratres Minores, et pauperes sorores, paupertatis evangelicse imitatores, inter populos christianos et fideles? »
Ad unam ex Sororibus, potius quam ad Sorores, sermonem dirigere ostendit laudatus auctor in Prologo dicens * : « Tu itaque Deo devota, dilecta mihi, reverenda soror, rogasti me, » etc. Rursumque in eodem Prologo" ; «Rogo autem beatitudinem tuam, soror sanc- tissima, » etc. Se quoque Clarissam alloqui demonstrat, taUa fatus ® : « Sed tu, Chrisli Virgo, ancilla Domini, qua mente quseras divitias , cum paupertatem voveris, cum inter pauperes Christi vivas, cum patris pauperis Francisci velis esse filia , cum pauperis malris Clarse velis esse imitatrix? » Ac iterum '^ : « 0 beata Dei famula, recordare paupertatis Domini nostri Jesu Cliristi, imprime cordi tuo paupertatem pauperis patristui Francisci, memorare matris tuse Clarae, » etc. Vertit tamen etiam sermonem ad Sorores , in plurali sic loquens ^ : « Sitis ergo, o famulaeDei, ancillse Christi, humiles...., quia patrem habuistis humilem, scilicet B. Franciscum. Sitis humiles, quia matrem habuistis humilem, scilicet B. Claram, » etc.
Adeo demisse de se sentit (id quod nostro Bonaventurse perquam tamiliare erat) , ut scrip- serit * : « Sed certe fateor, pro insufficientia mea, hujusmodi eruditione me potius indi- gere, » etc. Et iterum '° : « Licet ego in hac parte, et in hoc negotio magis indigeam refor- mari, quam |u. » Ignem seraphicse devotionis ostendit illis verbis " : « Audi, soror devo- tissima : Altare Dei est cor tuum , in hoc altari debet semper ardere iguis fervidaj devo- tionis, quem singulis diebus debes nutrire per ligna crucis Christi, et memoriara passionis ejus, » etc.
Hocce Opusculum uostro Bonaventurse adscribunt Marianus Fiorentinus, Anonymus Pistoriensis, Bartholomseus de Martyribus, et Ludovicus Granatensis. Exstat inter manu- scriptos codices Bibliotl). Monast. PoUingani Ord. Can. Reg. S. Aug., in Bavaria. Ipsuni novissimi Editores non solum agnoscunt ^* « Bonaventura dignum, sed eliam a nnmencla- toribus laudatum, » etsi nullum nomenclatorem nomineut, nullumque manuscriptum codicem indicent. De eo ita censet Oudinus *» : « Habetur in editione Argentinensi anni 1495, et in omnibus sequentibus, in quo cum nihil invenerim, quod Bonaventura indignum sit, immerito de illo ambigerem. »
Hoc tamen parum est ; non solum enim in eo nihil exstat Bonaventura indignum, sed quidquid in ipso legitur eodem Bonaventura omnino diguum est. Bonaventura plaue
» Vid. huj. totn. pag. 210. — ^ Cap. ii, pag. 212, col. 1. — » Cap. iii, pag, 21o-2l(i. — * Pag. 209, col. 2. — » Ibid. — « Cap. 111, pag. 21o, col. 2. — ' Ibid,, pag. 21U, col. 1. — " Cap. ii, pag. 213, col. 2. — ' lu Fro- logo, pag. 241, col. 2. — »• Cap. v, pag. 218, col. 2. — " Cap. vi, pag. 221, col. 2. — " Dialrib., huj. uostriC edit. tom. 1, pag. xuii. — '» Tom. 111, col. 433.
XX
dignum quod ipsum passim ditarit Inculentissimis D. Bernardi sententiis, verbaque pro re naia etiam protulerit ex Joanne Chrysostomo, Augustino, Prospero, Gregorio, Isidoro, Anselmo, Hugone de S. Victore, yitia Tatrum, Glossa, necnon ex ipso Philosopho. Neque Bonaventura indignum in eodem iterasse superlativa et similiter desinentia. Nequidem Bonaventura indignse illa voces : « Hausorium, supermundanum, vituperatissiraum, sapo- rosum, defectibile, confusibile, despectibile, prseamicabile, praeamabile^ preecordiale, incine- ratiOjCoronatio, flagellatio, insipiditas, contrarietas, insufficientia, totaliter, » etc. Multoque minus Bonaventura indignum verbum scopare, pro expurgare ex Vulgata repetitum.
Quum itaque nihil obsit, quominus genuinum credatur, et plura sint, quae D. Bonaven- turae adscribendum pcrsuadeant : aliunde vero, quod ego sciam^ nulhis hactenus ipsum Bonaventurae noslro eripuerit , ut alteri restitueret : frustra sim , si tah Commentariolo defendendo diutius immorari velim.
§ XVI. — Sermones de decesi PRiECEPTis. {Prodrom., col. 664 et seq.)
Incipiunt : Si vis ad vitam ingredi, etc. Yerha ista. De his minime dubium testimonium habemus ab Henrico Gandavensi, Joanne Francisco Pavino, Mariano Florenlino, Trithemio, Foresto, Anonymo Pistoriensi, Eysengrenio; ab Edit. Colon. an. 1486, Argentin. an. 1489, 1495, etc, neciion ab Inventorio librorum Sacri ('onventus Assisiensis S. Fran- cisci scripto an. 1381, tandemque a codicibus manuscriptis Collegii Baliolensis Oxoniae, Colleg. Caio-Gonvilens. Cantabrigiae , et quidem in pluribus exemplaribus , Aulae dein Pembrochianae ejusdem urbis, in Anglia; tum Tabularii S. Francisci Minor. Convent. Assisii, in Italia; deinde Biblioth. Corsendencanae Canonic. Regular., itemque Biblioth. Monast. Alnensis ditionis Leodiens., Ord. Cisteri., in Belgis; ac praeterea Biblioth. Eremi- tarum S, Romualdi Camalduli , in Etruria, necnon S. Margarit» Cortonensis, Minor. Observ. Cortonae ; adde Biblioth. S. Francisci. Minor. Convent. Ferrariae, Biblioth. S. ]Manai Gratiarum Minor. Observ. Mantuae, Biblioth. S. Apollinaris Minor. Observ. Ravennae : quibus adjicimus Opusculum manuscriptum ex Archivo S. Jacobi Minor. Reform. Tuderti, Cod. membr. in-4, auonymum quidem, sed idem ac editum inter Opuscula S. Bonaventurae.
Nihilo tamen secius Oudinus, post recitata duo exempla in iisdem Sermonibus ' contenta, ita subdit * : « Nullus, opinor, lectishis duabus fabulis, etiam Franciscanus, erit qui in pos- terum tam propudiosum Opus sancto Bonaventurae , viro docto et gravi, adscribere velit : nullus, nisi omnino insanus, qui tam absurdas narrationes, tanquam ipso indignas, pro- pugnare velit, veldicere audeat. » Ast exemplum persimile primo de filio non agnoscente matrem suam indutam vestibus ab humili statu suo alienis refert S. Antoninus »; secundum autem, etsi nonnihil variatum , de alio fdio non honorante patrem suum, terrificentissima punitione bufonis faciei ejus tenaciter adha^rentis a Deo plexo, Thomas Cantipralanus Ord. Praedicatorum, D. Bonaventurae coaevus \ atque ex eodem Cantipratano Thomas Lohner Jesuita " : quodve magisest, Jacobus Echardus loquens de suo Fr. Stephano a Borbone, nato versus fmem saec. duodecimi, mortuo autem circa an. 1201, qui Tractatum de sep-
» Vidclicet serni. v, liuj. tooj. pag. 248, col. 1-2. — ' Tom. III, col. 413.— ' Hist., part. III, lit. xx, c. ix, in Prol. — * De Apibus. lib. II, c. vii, part. IV. — » Bibl. manml. Concion., lom. 11, til. xlix, § iv, u. 2».
XXI
tem donis Spiritus sancti composuit, se vidisse testatur' codicem manuscriplum coapvum, dictum Tractatum continentem, in cujus margine ad fol. 24i, col. 2, liaec annotatio, eadem prima manu scripta, legelwtur : « De isfo, cui adhaesit bufo in facie, vidit Fr. Stephanus Operis hujus auctor plures, qui illum viderunt. » Ilos autem omnes insanos dixerit pro sua, si superis placet, modestia, solus Oudinus : cui quidem si adhuc nimis portentosum videatur secundum exemplum de capone in hufonem converso, noverit illud deesse in ma- nuscripto codice Cortonensi.
Post eumdem Oudinum Editores novissimi censuram hanc subjiciunt^ : « Auferendi sunt Bonaventurce , et legitimo auctori Gotschalco Ilollen, Germano, Eremitarum S. Augustini alumno, scriptori saec. xv, restituendi, » etc. Sed quei restituendi Gotschalco scriptori sce- culi XV, cum vel hic insayius nequaquam fuerit, ncque de re, quse accidit saec. xni , circa tempora Borbonii et Cantipratani, dicere potuerit : « Vidi ilhim, qui novit illum, cui hoc accidit; » et multo anlc Golschalcum iidem ipsi sermones innolueriut? Quum Philippus Ellsius, seu Ellessius, Augustinianus, a prsedictis Editoribus laudatus, testetur ^, « Got- schalcum in Italia studuisse anno 4466, consequens est, ejusdem Prcecepiorium, seu C07n- mentarium in decem prcecepta, post an. 1466 in lucem prodiisse, adeoque longe autiquio- res fore Sermones de decem Prceceptis inter Opuscula Bonaventuriana, quum de ipsis testes sint nedum manuscripti Codices multo vetustiores an. 1466, verum etiam scriptor syn- chronus Henricus Gandavensis.
Neque reposuerint praedleti Editores * vel ipsum Gandavensem allucinatum fuisse, Aquinatem autem verum auctorem Sermones hos, quos laudat Gandavensis,jure sibi vin- dicare, ac satis firma esse quce P. Jac. EGhardus in rem hanc scripsit. Ab omni enim veri specie abest, Gandavensem coaevum, ac minime Franciscanum , qui non pauca vera Opus- cula D. Bonaventurae silentio praeteriit, sic abstulisse Aquinati hujusraodi sermones, ut illos nostro Bouaventurae adfmgeret. Tam etiam firmum non est, sed commentitium, Aqui- natem auctdrem sermones illos, quos laudat Gandavensis, jure sibl vindicare, quam apud Echardum ipsum constat Opusculum de decem prceceptis Aquinati adscriptum , omnino diversum esse a sermonibus de decem prceceptis, qui Bonaventurae tribuuntur. Nam Echardus hoc praefati Opusculi principium exhibet : De cluohus prceceptis charitatis, et de- cem legis prceceptis, seu Tractatus, quod lex amoris fuit necessaria homini, sive Collatio- nes de decem prceceptis, quas collegit Fr. Petrus de Adria. Nec litulo tantum diversa sunt duo ista Opuscula, sed et mitio. Nam illud Bonaventurae incipit : Si vis ad vitam ingredi; illud autem Thomae, vel apud ipsum Echardum ' : Tria sunt homlni necessaria. Sed quid in his moramur? Alterum cum altero a capite ad calcem conferatur, et luce meridiana cla- rius fiet, ea esse omnino diversa.
Idem quidem initium : Si vis ad vitam ingredi , praeter libellum de decem prceceptis Arnoldi Haldrenii Yesalieusis, canonici ecclesiae summae Coloniensis xvi. saeculo ', habet etiam Prceceptorium Gotschalci ; sed idem Opus non est. Quippe uostri Bouaventura3 Ser- mones de decem prceceptis sunt Opusculum , sive Epitome ; sermones vero Gotschalci
' De Script. Ord. PrrecL, tom. 1, paf». 184, col. 2. — * Diutrib., pag. 110, huj. vero uostra edit. toiu. J, pag. Lxvi. — * Diatrib., ut)i 3up. prox. — * Ihid. — * Scripl. Orj. Prcedic, tom. I, pag. Xi:i, col. I. — ' Apud Sextum Senensem, Biblioth. SunctcE, lib. IV.
xxn
apud Sextum Senensem constituunt volumen ingens, quod Prceceptorium divincB legis inscribitur\ et apud Oudinum appellantur * rnajus Opus, quod inscribitur Prwceptorium. Adde Pavinum quoque, Trithemium ac Forestum, scriptores certe non insanos sed graves, retulisse inter Bonaventuriana Opuscula et hoc de decem Pvceceptis, locumqae obtiuuisse in Collectione Coloniesi an. 1486. Jam quis credat Pavinum, Trithemium ac Forestum, Gotschalco Hollen cosevos, et maxime Forestum, utpote ejusdem Eremitani Ordinis scrip- torem egregium, eo desipuisse, ut recentissimum ipsius Gotschalci Opus, seu potius puram putamque laciniam ex majori Gotschalci opere ad verbum non ita pridem desumptam , D. Bonaventurse adscriberent, neque minus delirasse Colonienses publicantes sub nostri samcti Doctoris nomine laciniam eamdem surreptam ex grandiori Prceceptorio • quod sub dicti Gotschalci nomine paucis ante annis, nempe an. 1481, per Joannem Guldenschaeffium civem suum vulgaverant? Slbi id quidem persuaserit Oudinus; mihi autem minime , ut qui certissimus sim, tam a ventate ipsum aberrasse, dum putavit » Gotschalci Prcecepto- rium impressum sub proprii auctoris nomine annis quatuordecim antequam sub uomiue D. Bona.yenimce in Epitomenredactumederetur^ quam e contrario verissimum est, ser- mones Bonaventurae de decem prceceptis in manuscriptis codicibus habere Gotschalci Prcs- ceptorio longe antiquioribus , atque ab editione hujusmodi Prceceptorii facta Coloniae an. 1481, utque ad editionem itidem Coloniensem an. 1486 dictorum S. Bonaventurae ser- monum, nullatenus effluxisse annos quatuordecim.
Vidi tandem ego ipse die 30 decembris 1766 in BibUotheca nostrorum Patrum Reforma- torum Coneglani saepe memoratum Prceceptorium Domini Gotschalci Hollen Eremitarum S. Augustini, gothico, utaiunt, charactere impressum, fine carens, ac etiam in principio absque nota loci, et anni , atque nomine Typographi. Deprehendi convenire quidem cum nostro Bonaventuriano in his verbis Prooemii : « Si vis ad vitam ingredi, serva mandata Dei, Matthaei xix. Ista sunt verba nostri Salvatoris, in quibus explicatur summa nostrae totius salutis, quantum ad duo : primo, quantum ad praeraium retribiitionis divinae, ibi : Si vis ad vitam ingredi; secundo, quantum ad meritum operationis humanae, ibi : Serva mandata : » Sed in sequentibus omnino discordare, ac sese multo fusius extendere, ita ut justum volumen in-4 componat, quum e contrario Bonaventurianum Opusculum multo bre- vius sit. Hoc prae ocuhs habuisse Hollenium patet ex recitatis ab initio verbis, ex Bonaveu- tura certe desumptis : quod etiam constat ex iis, quae idem tradit Holleuiiis, pra^cepto primo, fol. 8, col. 2, pro sacris imaginibus in ecclesia servandis, primo propter simplicium rudi- tatem, secundo propter affectuum tarditatem, tertio propter memorice labilitatem : quse tri- plex flivisio apud nostrum Bonaventuram lil)ro tertio Sentontiarum habetur *. Adducit UoUenius codem primo Praecepto, fol. 14, col. I et 2, exemplum cujusdam litterati, qui ludificatus est a daemone, sicut videre est apud Bonaventiiram, serm. u ^ AHert insuper, prsecepto quarto, fol. 70, col. 2 et 3, terriflcum miraculum pulli conversi in serpentem, uti narraturapud Bonavonluram, de quarto praecepto, serm. v, iii flne *. Et ne Sermones Bonaventurse dicantur Epitome Holleuii Praeceptorii, Bonaventura non pullum, sed capo-
> Apud Sixtum SeDfinscm, Biblioth. Sanda:, lib. IV. — » Tom. 111, coi. 415. — » Ibid. — ♦ Scilicel dist. ix, art. 1, q. II, huj. noslraj edil. lom. IV, pag. 20J, col. 1. — » Hiij. lom. XII, pa{?. 236, col. 1. — « Ibid., pag. 248, col. 2.
XXIII
nm nominat, non serpmtem, sed bufonem; non id memorat Bonaventura, sicut Holle- nius, ex Ccesario, sed ex alio, de quo ait : « Vidi illum, qui novit illum, cui hoc acci- dit, B etc.
Sermones igitur, de quibus loquimur, non sunt epitome Pra^ceptorii Gotschalciani , sed potius Ep<7o?«e eorum, quaj Bonaventura fiisius tradidit in Centiloquio. Unus etiam aut alter eorumdem locus conformis est iis, quae docuit in Breviloquio , et in Opusculo de lie- ductione artium ad Theologiam , ut Romani Editores bene adnotarunt. Quibus adjecerira tradita inibi de observantia diei Dominicce et vliarum solemnitatum, contra usuram, etc., optime convenire cum traditis a Doctore nostro in tertium Sententiarum *. Eodem quoque modo disserit adversus usuram m Commentario super Lucam *, etc. Neque omiseris ani- madvertere hujusmodi sermones in manuscripto codice Assisiensi dici prwdicatos Pari- siis, et in Coloniensi editione an. 1486 haberi hanc clausulam : « Expliciunt Sermones de decem Mandatis, quos sanctus Bonaventura de ordine Fratrum Minorum Parisius praedi- cavit ad Clerum ; » hinc enim arguere licet , fuisse forte post ipsum dicentem collectos , sicut supra relatas Aquiuatis CoUationes Fr. Petrus de Adria collegit. In hac autem hypo- thesi collector illorum facile potuit stylum nonnihil immutare , ac etiam de suo addere illa miracula, quae Oudino heterodoxo deridiculo sunt. Sed de hoc quidquid sit, illud certum est, saepe dictos sermones, more verorum Doctoris Seraphici Opusculorum , refertos esse pluri- bus divinae Scripturae locis, praeferreque sententias Ambrosii, Hieronymi, Augustini, Gre- gorii, Petri Damiani, Anselmi, ac etiam Senecae, praesertim vero Augustini ; refellere errores Philosophorum, Arianorum, Sabellianorum, Donatistarum, Pelagianorum, Epicu- reorum, Nicolaitarum, Saracenorum, Manichaeorum, etc. Quoad praedictos errores philo- sophorum narrat ' : a Quando audivi de Aristotele, dum fui scholaris, quod ipse posuit mundum aeternum, et audivi rationes et argumenta, quae fiebant ad hoc, incepit concuti cor meum, et incepi cogitare, quomodo potest hoc esse? Sed modo sunt ista ita manifesta, quod nullus possit dubitare. » Barbarum non esse hujus Opusculi stylum monet P. Sba- ralea inquiens : « Falsum est stylura huj us Opusculi barbariem redolere , cum sit slylus illorum temporum, nec ab illo Bonaventurae dissimulis. »
§ XVII. — ExposiTio Miss.E. [Prodrom., col. 576 et seq.)
Incipit : Christus assistens Pontifex. De hac inquit Oudinus * : « Opusculum nommlla continens haud spernenda, sed sanctum Bonaventuram auctorem non habet. » Cur? Respondet : «Primo enim absque judicio hic scriptor sub initium Opuscuh, postquam locutus est de sacerdotalibus indumentis ad celebrandam Mi.ssam ab Ecclesia institutis, ait : a Si quis ex his indumentis aliquid per obhvionem omitteret, graviter peccaret. » Uoc enim falsnm est, nec rectae rationi conveniens, ut qui per oblivionem^ vel slolam , vel ma- nipulum in dicenda Missa omitteret, graviter peccaret : quae euim in his casibus ex obli- vione omittuntur, gravia peccata nuUus censet. »
Sed nullus quidem censet hujusmodi omissiones, ut in re sacerrima, talis tanlique mys- terii vel ipsis augelis metuendi, gravia peccata^ id est mortalia; nihilo tamen secius cum
' Dist. XXXVII, dub. iii el vn, tom. V, pag. 153, 156 et seq. — ' Tom. X, pag. 379. — ^ Vid. huj. tom. pag. J37, col. 1. — * Tom. ill, col. 419.
XXIV
judiciO;, veritate, rectaque ratione ceiiseri possunt gravia comparate ad leviora inter ve- nialia. Quis enim tam rudis , qui nesciat inter eadem venialia peccata, alia esse ieviora, alia mediocria, et alia graviora, utpote indicata per lignum, fcenum, et stvpulam ? Nonne apertissime docuit ipse Bonaventura ^ : « Per lignum quidem peccata venialia graviora designantur;, per stipulam leviora, per fceni/m mediocria designantur? » Nonne alibi quo- que disertissirae tradidit ^ : « Qui negligit ex hoc, quod habet diUgentiam semiplenam, peccat veniahter, sed tamen graviter peccat? » Caeterum quam apertissime distinxit ^ etiam inter peccare mortaliter et graviter peccare. Gravem malitiam ebrietatis quis neget? At tamen Bonaventura non semper putat mortalem *. Hinc studio dixit in preesenti Exposi- tione : graviter peccaret, non autem mortaliter, adcoque in editione Veneta R. P. Za- morai illa nota in margine scite apposita legitur : « Cajusvis ornamenti omissio in Missae celebratione peccatum est.» Ubinam ergopalmare erratum? Quorsum exclamationes iUae : « Heeccine Bonaventura digna sententia? Quis tam rudis, qui nesciat, omne ab invito procul esse facinus ^? » Nos hujusmodi exclamationes , generatim omne peccatum vel levissimum excludentes, benignis Casuistis indulgendas existimamus.
« Secundo , urget Oudinus , gravem solcecismum admittit , dum ait : « Cingulus desi- gnat virginitatem Christi etsuae castissimae Matris, » etc. Nec enim Cingulus latina vox, sed Cingulum neutrum, quod Divus Bonaventura non ignorasset. » Verum si id non igno- raverit D. Bonaventura, nequidem ignoratus ab eo fuisse videtur Cingulus a Cicerone ' usurpatus; ut nihil dicam, quod Cingulus legatur etiam in Glossario Cangiano, atque in elegantioribus Dictionariis.
« Tertio, instat Oudinus,, nugax est hic scriptor in exphcatione CasulCB, et in etymologia nominis, quam assignat, quae omnino D. Bonaventura indigna est : « Casula, id est parva casa^ vel domus, signat coelum et terram, quae Christus et sua majestas implet, sicut ipse dicit per Prophetam : Ccelum et terram ego impleo. Non ita ignarus fuisset S. Bonaven- tura, ut etymologiam nominis CasulCB a parva casa seu domo derivasset : nec ita ridiculus, ut diceret, parvam casam seu domum signare ccelum et terram , quce Christus sua majes- tate implet : nam parva casa , seu domus , ex se non significat ahquid amplum et ma- gnum^ qualia sunt coelum et terra. »
Nugax tamen poUus ac ignarus Oudinus, utpote quera latuit nedum Papiam, sed et Isi- dorura scripsisse "^ : « Casula est vestis cucuUata > dicta per diminutionem a Casa, quod totum hominem tegat quasi minor casa. » Ejusdem Casulce etymologiam a parva casa desumpsit quoque Rabanus «, et ex eo Hugutio, Joannes de Janua, Durandus ^ etc. In quam derivationem Carolus Cangius in suo Glossario scite adnotat : « Cum soiptores ple- rique casulam dictam a Casa scribunt, quod totum hominem ut casa tegat, respexerunt ad veterum casularum formam, quae totum revera sacerdotem a coUo ad pedes ambiebat, atque adeo brachia ipsa et manus tegebat, ut si iis ad sacra facienda, aut ad ahos usus
» De trihus prccal. tern., c. v, huj. oilit loiii. VII, iiag. 51G, ci.l. 1. — Mu iV Seuu, dist. w, parl. II, arl. 1, q. 3, toin. V, pag. 498, col. \. — * De modo confil. et de purit. consc, c. x, lom. VII, pag. 570, col. 1. — * Centiloq., part. I, sect. vi; ibiil., pa^r. ^iiO, col. 2; &>(.'cw/. nnimce, c. Iil, ibid., pag. 5-43, col. 2, — * Dialrib., pag. 194, bujus vero noslra; eilit. lom. i, pag. LXi. — " Dc Somn. Scipion., c. \i. — ' Orifj. scu Eti/mol., lib. XIX. c. 2», col. 472, eilil. Hasil. 1577, in-fnl. — ' Lili. de Ordine Anlip/ton., c. 21. — » lintion. divi7i. Offic., lib. 111.
XXV
vellent uti, necessiim haberent casulam ad utrumque latus aut fibula cohibere, » etc. Quis nugaces dixerit aut Cangium, aut cardinalem Joannem Bonam ', qui eamdem nominisety- mologiam neutiquam improbant? Ridicuhis argutator est eiiam Oudinus, dum ait : « Parva casa, seu domus, ex se non significat aliquid ampliim et magnum, qualia suntcoe- lum et terra : » quippe reposuerim ego : Ampla et magna non sunt cceli et terra com- parate ad divinam Christi majestalem, quae implet omuia, sed longe minora quam parva casa, seu domus. Quod si terra comparate ad coelos sit instar puncti, quid, amabo, erit cce- lum et terra respectu divinitatis Christi ?
« Quarto, objectat Oudinus , dum de sequentiis in Missa cantatis loquitur , ita habet : « Fecit autem sequentias Notiierus (lege Notkerus) abbas Sancti Galli. Quidam autem mo • nachi grisei sequentias non cantant, quia ipsi anliquum usum non sequuntur in can- tando. » Ubi absque dubio scriptor hujus Opusculi de Fratribus Minoribus loquitur, qui soli Monachi grisei sunt. At D. Bouaventura Franciscanns non ita cum contemptu de suis confratribus locutus fuisset, quos ille cum honore Fratres Minores vocavisset, vel aliter, non autem Monachos griseos. Ergo Opusculum istud non spectat ad sanctum Bonaventu- ram, imo nec ad ullum ex ordine Fratrum Minorum, qui suos confratres, vel Ordinem non sic appellavissent. »
Rursum repono ego : Oudinus se probat nugacem ac ignarum. Ignoravit enim , quiil Jacobus de Yitriaco gravissimus saeculi xni. scriptor, per Monachus griseos intelligat., nempe Cisterienses Monachos, qui nigrum habitum primi in griseum cotnmutarunt * : de quibus etiam Cangius existimat * intelligendos Marianum Scotum, Csesarium, Brochar- dum, Albertum Stadensem, Cromerum, etc. His accedit Dominicus Macrus, aiens* : « Gri- seus Monachus, id est Cisterciensis, quia in primordio iliius iustituti grisei coloris habe- bant cucullum , ut scriptores illius saeculi referunt. » Censet quidem Carolus Macrus, Do- minici frater, quod ot griseus Monachus potius laicum, seu conversum Cisterciensem signi- ficat ; nam laici istius ordinis griseo colore vestiuntur : » nemo tamen eorum , quos modo laudavimus, somniavit per griseos Monachos intelligendos Fratres Minores. Hos a mona- chis griseis diversos ostendunt quoque Fratres Guiberti de Tornaco Ordinis Minorum sae- culixiii, Sermones ad Status: inter eos enim plureshabenturinscripti nedum ad Monachos nigros, adMoniales nigras, ad Monachos albos, ad Moniales albas , ad Conversos Cister- cienses, etc, sed etiam ad Monachos griseos, et ad fratres Minores. Quoergo fundamento nixus dixerit Oudinus : « Absque dubio scriptor hujus Opusculi de Fratribus Minoribus loquitur, qui soh Monachi grisei sunt, » plane non video.
Immanem Oudini circa hoc errorem redarguit eruditissimus quoque P. Sbaralea ex eo quod «Monachi griseo colore induti sub Paschali II circa an. 1100 ortuin habuerint, teste Dodechino in appendice ad Mariani Scoti Chronicon. » Observat autem idem P. Sbaralea cum P. Christiano Lupo in scholiis ad canonem xlii concilii Trullensis, « Cistercienses olim gestasse griseos floccos, Monialesque griseam cucullam. Insuper falsum esse monet Fratres Minores non cantare sequentias in Missa : id autem evincit cum ex eorum Re- gula, ex qua ritum Romanuin servare tenentur, tum ex statutis generalis capituli Romae
> Bona, Rer. Liturg., lib. I , c. xxiv, n. 8. — ' In Hist. Occiri., c. xiv ac xx — ' In G/ossar., verb. OrHo Griseus. — * In Hierolexico, cdit. Ven. 1735, verbo Griseus Monac/ius.
XXVI
habiti an. 1256 sive 1257, unde habetur iisdem Fratribus concessum ab Alexandro IV, praedicto anno, ut sequentias in solemnioribus Missis cantari, ac in privatis legere possint.
« Quinto, ariolatur Oudinus, dum scriptor hujus Opusculi de elevatione hostiae in Missse sacrificio loquitur, ratione sexta sic habet : ct 0 fideles Christi, gaudete, et aspicite 1 heec est enim coelestis prsebenda angelorum, quani vobis transmisit largissimus Rex coelorum, ut omni gratia et benedictione repleauiini , » etc. Unde hic mihi videtur sacerdos aliquis praebendatus, vel canonicus collegialis , aut cathedraticae ecclesiae, scriptor hujus Upusculi, qui suae memor praebendae, sanctam Eucharistiam appellaverit novo epitheto, atque inau- dito, coRlestem 'prcebendam angelorum. »
Risum teneatis, amici? Ridiculus prolecto videtur Oudinus in hac conjectatione, seu potius ariolatione; quasi vero solus sacerdos 'prcehendatus , vel canonicus collegialis, aut cathedraticce ecclesiae , potuerit sanctae Eucharistiae adaptare illud epitheton coelestis prcebendce angelorum , cum tamen apud Cangium Prcebendce dictae sint * « cibi ac potus portiones diurnae, » quae nedum canonicis, sed et « Monachis aliisve quibusvis dantur ac prcebentur. » Numquid praebendati omnes, a quibus vox Frcebenda in sensu annonae mili- taris usurpata est, ut sunt Plautus, Livius, Agellius, Ulpianus, etc? Quidni adhiberi quo- que potuerit a non prcebendato in sensu annonae spiritualis militi Christi praebendae ? Num- quid Bonaventurae, aut ignotum Prcebendce vocabulum, aut insolens usus metaphorae? Plane non. Ergo nihil obfuit quin vel ipse Eucharistiam vocare potuerit cc^lestem proeben- dam angeloru7n; tamque hanc itaappellare potuit, etsi minime praebendatus, quam unum ex suis primis Operibus inscripsit titulo Pharetrce, tametsi non miles.
Caeterum Prcebenda angelorum in sensu laudati Opusculi idem significat ac corpus Do- mini. Unde in eodem Opusculo mox subjungitur : « Sed vae illi, qui corpus Domini, hanc scilicet sacratissimam praebendam, sumere non curat, aut se ab eo alienat, » etc. : quod quidem corpus Domini dicitur cibus sive panis angelorum, quatenus scilicet Deus ipsum nobis prcebet, et * « sicut angelos viventes Spiritus cibat Verbo increato , sic mortales ho- mines cibat Verbo incarnato in sacramento suscepto : unde dictum est : Panem angelo- rum ynanducavit homo, etc, et : Ego sum panis vivus, qui de coelo descendi, etc »
Notatu quoque digna videntur supradicta verba , ut omni gratia et benedictione replea- mini. Hinc enim praeter prcebendam angelorum^ habetur etiam prcebenda gratice^ quod epitheton minime diceiidum est novum et inauditum, cum autiquum sit, ac jaradiu audi- tum a niagistro Roberto de Sorbona, S. Bonaventurae coaevo, dicente * : « Dominus autem bonus Magister, qui confert omnibus scholasticis suis, et solum suis, praebendas optimas, scilicet prcebendam gratice, quae praevalet omnibus praebendis de mundo, » etc
Cum itaque ex una parte nuUa solidaratio urgeat, ut praesens Opusculum Doclori nostro Seraphico denegemus ; ex altera vero fateatur ipse Oudinus Opusculum iionnulla continens haud spernenda , diique etiam a novissimis Editoribus eadem Missce expositio dicatur * haudomnino contemnenda; quin imo multo honoriftcentius de ipsa sentiant Romani Edi- tores * : inter legitima ejus Opuscula locum illum jure ac merito sibi vindicat, quem illi
i lu G/ossar., verbo Prcebcndce. — - De Prcepar. nd Miss., c. vil, liuj. loui. pag. 283, col. 2. — ' lu sorm. De Conscienlitt, vulgalo in Hihl. Vet. Patrum, edit. Paris. 1644. — * Diatrib., pag. 104, buj. edit. tom. I, p. LXI. — » Vi(J. iu ArgUQienlo, buj. lom. pag. 2j7.
XXVII
dant Marianus Florentinus, Anonymus Pistoriensis, et Marcus Ulyssiponensis ; Editiones insuper ab anno saltem 1495, necnon Ms. Codex Ravennatensis. Ipsura laudant Bartliolo- maeus Gavantus sub titulo de Mysteriis MisscB S Gajetanus Marius Meratus *, et cardinalis Joannes Bona '.
Idem Opusculum more certorum D. Bonaventurae Opusculorum, refertum est divinae Scripturae textibus, in eoque laudatur uou semel Augustinus, et allegantur insuper Atha- nasius, Ambrosius, Chrysostomns , Hieronymus, Gregorius, etc. Quod si de Symbolo in missa cantari solito inibi legatur dici ex statuto « concilii Nieaeni, quod statutum in con- cilio Constantinopolitano a multis sanctis episcopis , inter quos dicitur fuisse B. Augusti- nus, valde approbalum et firmatum est; » suspicor falsam esse hbrariorum lectionem. Omnino enim falsum est inter Patres ejusdem ConstantinopoHtani concilii congregati anni 381, fuisse B. Augustinum. Legendum potius : inter quos dicitur fuisse B. Ambro- sius ; dicitur^ inquam, ab illis qui confundunt concilium Constantinopolitanum cum Aqui- leiensi ejusdem anni 381, in quo praecipuum locum tenuit Ambrosius, adversus Palla- diutn et Secundianum episcopos Arianos. Caeterum nequidem Ambrosium recenseri posse inter Patres dicti Constantinopolitani concilii argui po1;est ex epistola episcoporum , qui ad illud celebrandum Constantinopolim congregati sunt, inscripta a Dominis honoratissimis , et cum primis reverendissimis fratribus et collegis, Damaso, Ambrosio, etc, in magna urbe Roma convocatis. »
§ XVIII. -- De Pr^paratione ad Missam. — § XIX. De Instructione Sacerdotis ad celebrandam Missam.
[Prodrom., col. 584 et seq.)
(Utrumque) Opusculum incertum putant Oudinus * ac novissimi Editores '. Nobis tamen quodlibet rationabile dubium, toliunt monumenta (nonnulla).
1. Primum siquidem testatum faciunt Marianus Florentinus, JoannesTrithemius, Jacobus Philippus Forestus, Anonymus Pistoriensis, Marcus Ulyssiponensis, Gulielmus Eysengre- nius, Bartholomaeus de Martyribus, et Ludovicus Granatensis , editiones etiam singulares, et variae linguae, ab anno 1495, scilicet Edit. Argentin,part. n; Edit. Ven. an. 1504, part. n; Edit. Yen. 1564, tom. II, etc; tandem codicis manuscripti plures : in Bavaria, Bibl. Monas- terii inferioris Altahae, et monasterii Ratisbonensis S. Erameranii; in Belgio, Bibl. Corsen- doncana Canoniconim regularium, et monast. Lovan. Canon. regul. in valle S. Martini; Lipsiae, Bibl. Paulin.; Lambaci in Austria, Bibl. Benedictin.; Mediolani, BibL Arabros.; Parisiis, BibL olim Reg., nunc Imperiali ; Romae, Archiv. S. Isidori Min. RecoUect. na- tion. Hibern.; Yiennap, Bibl. Caesar.
In eodem Opusculo allegantur Ambrosius, Augustinus et Beda, quos alibi quoque D. Bo- naventura seepe laudare consuevit. Commendatur insuper '^ Oratio illa, quae incipit Summe Sacerdos, tanquam valde efficax et devota. Ilanc nos legimus quidera in Stimulo amoris^ Bonaventurae nomen praeferente in Ms. codice Bibl. S. Firrai Majoris Yeronens. ; sed nostro Bonaventura vetustiorem esse vel hinc patet, quod ipsam deprehenderis in
1 lu Thesnuro Sacr. Rit., part. II, tit. 1, de prceparatione sacerdotis ceicbraturi, p. 137 el seq. edit. Ven., 1740, in-fol., necnon tit. 8 de Canone Missce usque ad Consecr., u. 19, sub nola e, pa^. -2G. — ' Ibid., u. 22, pag. 227. — 3 i\pr. Liturg., lib. 11, c. vi, et de Div. P.ialmndin , c. xvi, g 7. — * Toiu. III, col 410. — 5 Diatiib., pag. 90, hiij. edit. tom. 1, pag. lu. — " Cap. Xii, pag. 2h(j, col. i.
XXVITT
Ordine, Qualiter Pontifex se prcpparare deheat, scripto jussu piissimi Frederici de Wanga, episcopi ac principis Tridentini vita functi anno Christi 4218. Accedit, quodhabeatur etiam inter Opera S. Anselmi, tom. I, orat. xxix \ ubi hanc praefert censuram Gabrielis Gerbe- ronii monachi Maurini : «Cum fides Mss. Codicibus inlegra danda sit, ubi nulla alia suppe- tit judicandi ratio, et nihil aliunde repugnat; hanc Orationem nuUi alii, quam S. Anseimo adjudicandam censuimus. Eam enim in pluribus non ignobilioris notae codicibus Mss. inter alia sancti hujusce Doctoris Orationes perlegimus, etc. »
Quod in praefato Opusculo animadvertitur * : « In MementO tam pro vivis, quam pro defunctis , non fiat cum voce et verbis commemoratis , sed tantum mente discurre, » etc, oplime quadrat tempori D. Bonaventura;, quo Diptycorum consuetudo ferme desierat, con- venitque cum iis, quae in laudata Expositione Missce tradidit. IUud insuper quod legitur capite quinto , videlicet : a 0 quam graves angustiae , o quantse angustiae me undique affligentes! Accedere indigne horrendum est judicium ; non accedere ex notabili negligen- tia, vel contemptu, damnabilis est culpa : » hoc, inquam, apprime quadrat eidem Bona- venturae, qui, uti ex ejus vita constat, circa accessum ad sacrum faciendum, communio- nemque suraendam, plurimas animi*anxietates passus est, adeo ut quantum ad illum ex immensa caritate pertrahebatur, tantum ex summa reverentia et humilitate ab eodem retraheretur.
Idem Opusculum, prout notat P. Sbaralea, censeri potest valde simile alteri De modo confitendi et de Puritate conscientice , de quo egimus supra (huj. edit. tom. YIII pag. 19). Yoces autem Paramenta (c. iv) , Posnose fiendis (c. vi), Remorsio (c. viii), Incensationes (c. x), debent permitti tanquam illis temporibus usitatae.
2. Alterius Opusculi De Instructione Sacerdotis ad celebrandam Missam, fatemur quidem ingenue tantam non esse certitudinem , quanta praecedentis , sed nihilominus ipsum suo loco movere non audemus. Quamvis enim in quibusdam editionibus, atque etiam Mss. co- dicibus insertum habeatur Stimulo Amoris , de quo (poslea) occurret sermo ; separatura tamen ab eodem 5^mMio, ceu singularc Opusciilum, exstat inter alia editionis Argenti- nensis an. 1495, et aliarum posteriorum : notatuque dignum, quod in praefata editione krgenVmensi (WcsiiuT Opusculum BonaventurcB aihsqiie tiinlo Beati aut Sancti, cum inde argui possit ad antiqui codicis normam excusum. Suffragantur eidem , tanquam singulari Opusculo, etiam codices Mss. e Tabulario S. Fraucisci Minor. convent. Assisii ; Bibl. Monast. PoUingani Ord. Can. reg. S. Aug. in Bavaria ; item iTemit. S. Aug. Cremona;; Benedict. Casin. Florentiae, tandem Bibl. Anton. Augustini archiep. Tarraconae. His addendum, quod iis quae iu Opusculo de Contemptu S(pculi leguntur, apprime conformia sint verba illa seraphicae caritalis fervore plena, cordique insculpenda, quoe iii hoc Opusculo continenlur', videlicet : « Nihil ergo sapiat, nihil delectet, nihil alliciat, uisi Jesus Cliristus, » etc.
Nec quorainus hujusceraodi Opusculum censeamus Bonaventuriaimra, obstat illud, quod post initium legitur : « Prae caeteris a se sacerdos repellat beslialitatem peccati ; » id enim non ideo dictum, quasi non horainis sil peccare, sed bestijfi, quai peccare iion potest; sed alludendo ad illud Psalraographi : Utjumentum factus sum apud te, vel illud : Sicut
" Viil. Patro/. /alin. tom. CLVlll, col. 921 ot seq. — > lliij. tom. pag. 2!)1, col. I.
XXIX
equKS et mulus, cUi. Non etiam illi ofticit praicedens Upuscnhim, quasi parum verisimile videatur quod Bouaventura, post prinnnn de VrOiimraUom ad Missam, scripserit secun- dum de instructione sacerdotis ad celebrandam Missam : quia, etsi tam primus, quam secundus Tractatus ad idem tendat, materiae tamen necessitas iteratara tractationem exi- gere potuit. Forte etiam Bonaventura secundum corapendiosiorem primo superaddendum censuit, ut qui brevitatem amarent, omisso primo, secundo proficerent.
§ XX. — VlGlNTI PASSUS DE VIRTUTIBCS BONORUM ReLIGIOSORUM [idem flC De InSTITUTIONE NoVlTIORtM,
Pars secunda), — § XX[. De compositione iiOMiNis EXTERioius [idem ac De institutione Novitiorum , Pars prima). — § XXII. De interioris hominis, ac mentis RF.roRMATioNE {idem ac De profectu Keli- giosorum). — § XXIlI. De ViTiis, et eorum remediis {idem fere ac De profectu Religiosorum, liber I). — § XXIV. Regula Novitiorum. — § XXV. Speculum DisciPLiNiE ad Novitios. {Prodrom., col. 612-622.)
i . Opusculum primum per modum secundse partis de Jnstitutione Novitiorum primo , quod ego viderira, prodiit in editione Brixiensi anni 1495. Studio dixi quod ego viderim; nam P. Sbaralea vetustiorem allegat editionem , in qua itidem secundae partis locura obti- net. Nihilo tamen minus ceu singularis liber sub titulo de Profectu religiosorum habetur apud Thrithemium et Forestum, subque relato Yiginti Passuum exstat in Catalogo Ma- riani Florentini, in codicibus manuscriptis monasteriorum Pollingani, Ord. Can. reg. S. Augustini, et Ratisbonensis S. Emmerami Bavarise, BibUothecae Corsendoncanae Cano- nicorum regularium Lovanii , et Antonii Augustini archiepiscopi Tarraconae, necnon in editionibus magis vetustis, nempe una sine anno, loco, et nomine typographi, aha an. 1484, tertia Coloniensi 1486, quarta Argentinensi 1489, quinta itidem Argenti- nensi 1495, et sexta Veneta 1504. Apparet igitur, quod si partis secundae locum teneat in editis recentioribus, id factum non a Bonaventura, sed ab aho, qui singularia Bonaven turae opuscula ita compegit, et in unum contraxit. Hinc etiam facile intelligitur ratio diversitatis, quae in editionibus deprehenditur : nam hoc opusculum in antiquioribus, puta Coloniensi an. 1486, constat viginti capituhs, in recentioribus autem , puta novissima Ve- neta (1756), quatuordecim comprehenditur.
2. Porro quis criticorum abnuere audeat , memoratas prisras editiones vira codicibus mamuscriptis fere parem habere, ac vetustate ipsa magnam sibi auctoritatem coraparare ? Adde praeter codices , ac testes laudatos, stylum praesentis Opuscuh, ejusque doctrinam, Seraphicum Doctorem minime dedecere. Nihil sane Doctori nostro convenientius, quam quod inibi traditur capite primo editionis Coloniensis : o Funera, ut difficile rumpatur, ex triphci resticulo componat : ex sacrarum Scripturarum devota lectione ; ex sedulae oratio- nis compunctione ; ex bonarum actionum humili exercitatione. Lectio dat materiam , et quasi semen bonae cogitationis. Oratio rigat, et ad profectura roborat, et cor illuminat ad inteUigentiam, et impinguat affectum ad amorem. Bona actio maxime condita pinguedine charitatis et obedientiae , vel alterius virtutis , laetificat conscientiam , el fiduciam spei in Deum : etsi ad horam intercipit orationem, tamen meretur postea majorem dulcedinis infusionem, et gratiara puritatis.»
3. Secundi Opuscuh auctor videtur ille ipse, qui Pharetram compilavit. Nani libro prirao ejusdera PharetroB., cap. xxix, agitur de Novitiis; cap. xxx, de juvenibus; cap. xxxin, do
XXX
incipienlibus ; cap. xxxiv, dc proficientibus, etcap. xxxv, de perfectis *. Opusculura autem, de quo in praesentia sermo est , a quibusdam nuncupatar Liber de tripUci statu Religioso- rum, inciyientium videlicet, proficientiuyn et perfectorum, quamvis ab aliis de Institutione Novitiorum, et ab aliis Formula Novitiorum praenotetur. Ipsum Bonaventurae nostro adscribunt Joannes Trithemius, Jacobus Philippus Forestus , et Albertus Castellanus, apud quos etiam singulare constituit opusculum. Tanquam Bonaventurianum, sub titulo de tri- plici statu Religiosorum, laudatur ab Antonio Yercellensi, Alexandro Ariosto, Bernardino de Bustis, Anonymo Pistoriensi, et aliis. Eumdem Bonaventuram scripsisse Ordinationes, Instructiones et Institutiones Novitiorum (per quos titulos intelligi quoque posse Regulam Novitiorum non diffitemur ) memoriae proditum est a Francisco Samsone, Baptista de Judi- cibus, Octaviano de Martinis, et Francisco de Pavinis. Editiones plures praedictum Opus- culum continent, quarum vetustior est illa, quam P. Sbaralea suspicatur Yenetam forsan anni 1487, et Brixiensis anni 1495, ubi tanquam prima pars Libri de exteriori homine, sive alias de triplici statu Religiosorum exhibetur. Id ipsum habent manuscripti codices non pauci, ac bonae notae , puta ille ex Bibliotheca Eremitarum S. Augustini Cremonae , cui praemittitur prologus incip. Forma Novitiorum) alter ex Biblioth. S. Francisci Min. Reform. Fontis Columbae , seu Palumbae, aut Palumbarum, dicecesis Reatinae ; ahus ex Bibl. Min. Reform. Montis Fortini, dioecesis Signiensis ; item ex Bibl. S. Matthiae, Ord. Camald. Muriani apud Venetias, etc. Caeterum hujuscemodi ordinem et locum non a Bona- ventura, sed ab aUo accepisse, animadvertere expedit.
4. Sed objectant novissimi Editores quae tomo septimo editionis Vaticanae in ejusdem opusculi argumento leguntur, sciUcet : « In antiquis impressis non reperitur, sed in recen- tioribus Venetis editis prodiit sub hoc titulo [de Institutione novitiorum) , quamvis etiam de triplici statu Religiosorum, incipientium videlicet, proficientium et perfectorum, praeno- tari in eadem editione Veueta scribatur. » Tum addunt : « Et sane in antiquis editis reperiri non poterat. » Optime : In antiquis editis reperiri non poterat ? Nonne antiquce sunt edi- tiones geminae praecedeuti numero a nobis laudatae? Repetunt : «Sane in antiquis editis reperiri non poterat ; propterea quia inter opera Davidis Augustani hac cum inscriptione impressum cernitur : Formula novitiorum de exterioris hominis reformatione : cui quidem Opusculo vel ipse David nuncupatoriam praefixit Epistolam, quam Bertholdo Minoritae Ratisponensi, perquam suo famiUari, dedit. Ex qua nuncupatoria firmum coUigimus argu- mentum, quocum probemus, Opusculum hoc Davidi Augustano tanquam legitimo auctori restituendum esse *. »
5. Ad haec tamen respondemus primo, quod si esset firmum argumentum iUud, quod ex nuncupatoria Davidis colUgitur, probari simiUter posset firmo argumento ad hominem contra adversarios, Centiloquium etiain reslituendum aUenigenae manui , cujus secimdum ipsos est ejusdem Centilor/uii Vrologus. \['niem firmum argumentum haberetur pro resti- tuendo Incendio Ainoris aUeri a Bonaveutura scriptori , cui editores memorati tribuendum censent ei praeflxum Prologum. Respondemus secundo, verum quidem esse, quod sub nomine F. David Augustani ad normam codicis PoUingensis Opusculum saepe laudatum
* Mil. liuj. edit. toai. VII, itag. 42, 43, 41 el 48. — ' Diutrib., ;)ag. 1J8, hujus vero uoslr» edit. loui. I,
pBg. LXXVII.
XXXI
prodierit Augustanis typis Joannis Praitorii an. 151)7 una cumduobus aliis Opusculis, atque etiam in Magna Patrum Bibliotheca editionis Coloniensis an. 1018, tom. XIII. Sed verum quoque dicimus , multo plures codices , ac editiones Bonaventurai nomen praeferentes ha- beri. Tertio idem Opusculum in allegata editione Coloniensi multo auctius esse Bonaven- turiano, ac valde eliani in ordine capitum inversum. Sic, verbi gratia, caput secundum de obedientia plusquam quintuprKiter Bonaventuriano auctius est. Caput tertium de humili- tate servanda apud Bonaventuram desideratur. Capite quarto de pace habenda cum Prw- latis auclaria insignia videre est. Itidem capite sexto adduntur plura ex Augustino in Regula;ciX[^i[e autem septimo resecantur plura, quai in^Bonaventurianoleguntur, otqnaidam superadduntur, iuter qua? allegatio Catonis. Unlversum caput tertium decimum de discre- tione laboris apud Bonaventuram editionis Vaticanai frustra quaeritur. Caput quartnm decimum de obseqidis communibus duplo majus est apud Davidem , quam apud Bonaven- turam. Caput quintum deciiimm de more cellce pauois absolutum apud Bonaventuram, multo longius est apud Davidem. Ex his aliisque id genus apud F. Davidem auctariis, quae brevitatis gratia praiterimus, quis dubitet ipsum fuisse, qui Bonaventurianum haud mo- dice adauxit ? Quid quod prope fmem supra memorati capitis quarti de pace habenda cum Prwlatis allegatur F. David hisce diserlissimis verbis : Deinde sequitur F. David di- cens, etc? Numquid F. David sui ipsius testiraonium adducere potuit? Mirum ac plusquam mirum id non advertisse Editores, et qui illud ex integro ejusdem F. David certo esse con- tendunt. Hinc in propatulo esse putamus, F. Davidem in pluribus immutasse Opusculum vere Bonaventurianum , atque adauxisse, ac nequidem defuisse, qui ilh ipsi a F. Davide immutato et adaucto nonnulla superaddiderit.
6. Sed praestat audire Waddingum de hoc Opusculo disserentem, ut videamus, an reapse tale sit, quale (a) ab adversariis exhibetur, quasi vero ad ipsum, et aha simiha Opuscula Bonaventuriana credenda , permotus unice fuerit ex quamplurimis conjecturis, quce si recte expendantur , nihil ad ea, quce demonstranda proponit, facere videntur ^ Inquit ergo : «Trithemius nil tale Davidem scripsisse commemorat : recenset tamen inter Bonaventurae Opuscula istud ipsum cum eadem inscriptione, et prima verba exscribit juxta vetusta exemplaria , scilicet : Quoestio est. Editiones recentiores ab illo titulo exor- diuntur : Quid semper Novitiis considerandum ? Yetustiores vero codices aliquot ita inci- piunt : Qucestio est quare venerit homo ad Religionem ? Secunda etiam pars ejusdem Opus- culi Institutionis Novitiorum habetur in Indiculo Mariani, incipiens ab eisdem verbis, quae habet editio Vaticana, licet titulus sit diversus, scilicet : De viginti passibus bonorum Reli- giosorum. Initium ait hoc esse : Si vis in spiritu proficere. Vetustos ego habeo codices duos manuscriptos, in quibus hujus Opusculi est prima pars sub titnlo : De reformatione Novitiorum, et nomine S. Bonavenlurai. Mira varietas est in his Opusculis de instruendis Novitiis. Valde discrepant in ordine, et dispositione, in titulis, et exordiis, in partitione, et numero capitulorum, propterea quia plerique addentes , vel dementes aliqua secundum captura suum, vel tironum necessitatem , sive adolescentum qualitatem, immutarunt ali- quando titulos, et exordia, aliique ambientes pro auctoribus haberi , alias rerum formas
1 Diatrib,, pag. 128, huju3 vero nostiiB edit. tora. I, pag. LXivii, (a) Prodrom., talis sit, qualis.
XXXII
induxerunt; unde ortum est ambiguum circa genuinos scriptores judicium *,» etc. Wad- dingus ergo non solis conjecturis nixus est, sed et vetustis manuscriptis codicibus.
7. Quae hactenus diximus nequaquam infirmantur per hoc, quod Gerardus Vossius, Prae- positus Tungrensis, oranium primus, Opusculura hujuscemodi sub titulo deHonestate vitOR Divo Bernardo vindicaverit, ac ediderit Romae an. 1594. Non enim evincitur esse Bernardi potius, quam Bonaventurae illaratione, quod aureum illud dictura Ad quid venisti?'in Bernardi ore frequenter versaretur, quum certum sit vel in aliis OpuscuUs, Bonaventuram Bernardi sententias ssepius adhibere consuevisse. Fieri etiam potuit , ut in aliquo manu- scripto codice siglaB.auctorem indicanshujusOpusculi, occasionem praebuerit Bernardum iuterprelandi loco Bonaventuros. Merito igitur qui D. Bernardi Opcrum editionem Venetam an. 1726 curarunt, illud ad supposititia rejecerunt (a).
8. Tertium Opusculum De interioris hominiSj ac mentis reformatione agnoscit eumdem auctorem ac secundum, uti patet ex illo initio : In priori formula ISovitiorum, quam qui- husdam Novitiis nostris scripsi de exterioris hominis compositione, quae quidem verba in manuscriptis codicibus, puta Murianensi, ex Bibl. S. Matthiae ord. Camald.^ et Romanis, ex Bibl. Aracaehtana Min. Observ., et archivo S. Isidori Min. Recollect. nationis hibernicae, ad Speculum DisciplincB non appellant;, sicut nequidem inmagis vetustis editionibus ad ipsum respiciunt : quandoquidera legunlur iu editione Brixiensi an. 1495, post primara etsecundam partem de Informatione Novitiorum ; in Veneta autem an. 1564, post Regulam Novitiorum. in his ulrisque editionibus exstat sub Bonaventurae nomine absque Prologo incipiente Collationes, secus ac in Vaticana. Porro cum dictus Prologus Collationes sit prior in eadem Vaticana editione, alter vero ille, In priori Formula, etc, quis credat Fr. David Augusta- num tantum otii, ac quietis habuisse, ut dictos Prologos geminaret? Fatetur ipse iu priori : « Non potui in otio et quiete ista coUigere , sed vagando per diversas terras, vix vel raro propter multas occupationes habui opportunitatem scribendi modicum, » etc. Cum ergo illius non sit secundus Prologus In priori Formula, cujus erit, nisi Bonaventurae ? Quia etiam praedictum initium tertii hujus Opusculi in praefatis editionibus, ac manuscriptis co- dicibus plane respicit ad primum, vel secundum Opusculum, quae jam commemoravimus, sicut de his nuUa est ratio, quae cogat eadem inficiari Bonaventuriana, nequidem est , quae urgeat compellatque ad tertium Bonaventurae nostro abjudicaudum. Neque illud praeter- eundum, consfare quidem ex Trithemio, Marco Ulyssiponensi , Joamic a S. Antonio, etc, Fr. David Augustanum inter alia scripsisse de compositione hominis exterioris, et de com- positione hominis interioris: sed ex Trithemio, ac Joanne a S. Antonio initium primi nec est: Si vis in spiritu proficere, neque: Primo semper debes considerare, sed : Profectus Relifjiosi septcm^. Initium quoque secundi iiou est: Inpriori Formula Novitiormn, sed: CoUationes meas. llinc comparate ad singularia Opuscula, de quibus nuncserrao est, dici quidem potest Fr. David collector, et compilator, neutiquam vero primus auctor. Bonaven- turam scripsisse de interiori homine tradit Jeremias Buchius (6).
* De Scriplor. Ord. Minor., pag. 18 et 8eq. — * Ut libro secundo de Profectu Religiosorum.
(a) Ipsuni quoqiip. ad suppositilia rfjcrit Jo. Mahillon, sub hoc titulo : 0}msculum in hac verba, Ad quid venisti? Sed cum Editorihus liib/iot/i. PI>. Co/on., potius Davidi dc Auguslu, quam S. Bonavenluia? iUud tri- buere videtur. Cf. S. Bern., vol. 11, pag. 809, edit. Paris, 1690, in-fol. — {/j) Vide nolam positam ad calcem horumce excerplorum.
XXXIII
9. Ouf^rlum Opusculum de Villis et eorum remed/is liabet praediclum initium sive Prolo- * gumapud Marianum Florentinum, et Argenlinenses Editores an. 14.95, nec non in manu- scriplo codice Mantuano Bil»lioth. S. AFariae Gratiarum, Min. Observ. Primum capitulum exorditur : Volimtas nulli. In duabus autem editionibus aliis, videlicet in Brixiensi an. 1495, ac Veneta 1564, absque Prologo incipit : Nunc. Et quod est singulare Opusculum iu editione Argentinensi, nec non in citato codice Mantuano, atque alio Ravennatensi , Bibl. S. Apollina- ris Min. Observ., iu editionibus Brixiensi etVenetaest secunda de Reformatione mentis. lu Romana ^ continetnr libro primo de Profectu Religiosorum, cujus Prologus primus incipit : CoUationes meas^ alius : Inpriori Formula. Capitulum primum : Quatuor autem. Secunda pars de Reformatione ??ienfw,editionis Brixiensis, ac Venetse, constat 23 capitulis, ac liber primus de Vrofectu Religiowrum capitulis 39. In multis discordantes, in hoc tameu concordant, quod omnes claudant Opusculum postremo titulo de Remediis contra luxuriam numero septem. Omnibus sincerior mihi videtur editio Argentinensis (utpote exhibensOpusculum singulare, nihil cum Opuscubs aliis permixtum , penitusque ab illis secretum) : in qua editione cum ante Prologum hgec habeatur inscriptio : Bonaventura devitiis , et eorum remediis , sine ullo litulo Beati, aut Sancti, hinc conjicio excusum hujusmodi Opusculum ad normam codicis canonizatione antiquioris.
iO. Dum testatur Prologi auctor in ipso limine : Plurimorum instantia requisivii, cum secundum Regulam (videlicet S. Francisci , quae ita diserte prsecipit , cap. ix) debeamus prcedicare vitia et virtutes; satis prodit sese Bonaventuram ordinis Minorum, optimum ejusdem Regulai interpretem , ac Ministrum Generalem prsefati Ordinis, quein potuit ad id plurimorum instantia requirere. Accedit, quod itidem dixerit laudatus Bonaventura in Prologo Legendae S. Francisci : « Id nullatenus attentassem, nisi me Fratrum fervens incitas- set afTectus, generalis quoque Capituli induxisset instantia. » Dum subdit : Virtutum laudes alibi satis dixisse , indicat quae in antecessum dixerat de Gradibus virtulum ^, nec non de quatuor Virtutibus Cardinallbus % antea in laudata editione Argentinensi excusis, atque cum a Mariano Florentino, tum ab Anonymo Pistoriensi, hoc ordine recensitis : De quatuor Virtutibus Cardinalibus, de Gradibus virtutum, de Vitiis et eorum remediis. Dum dicit in eodem Prologo se uti velle divisione bimembri, scilicet parte quodammodo prooemiali , iu qua locuturus est de radicibus vitiorum, et principali, in qua latius pertractaturus est de remediis, recte facit, quia data opera de vitiis satis egerat in Speculo \
11. Quapropter in eodem Opusculo paucis post initium agens de triplici superbia , et inquieiis ° : « De ramis autem superbiae, qui de ipsa puUulant, praetereo, quia aUbi frequentius reperiuntur cum suis descriptionibus, si quis quaerat, maxime in Summa Vitiorum, » etc, al- ludere videtur ad idem Speculum, in quo nedum describuntur rami superbiae, sed etiam ex- hibetur summa vitiorum, ac per consequens, potius quam Speculum Anima', inscribendum esset Arbor aut Summa Vitiorum. Dum loquens de oratione Pater noster , quam Christus docuit, Opusculum ita claudit : a Ideo autem tam brevem orationem fecit,ut facile discatur, et memoriae commendetur, et minus sit taediosa, et ne propter prohxitatem superficialiter tantum acceleretur compleri , et profuudius possit in ea meditari , et ut saepius itere-
' Paiilcr ac uosUa. — ^ Vji]. imj. loiu. [lag. 187 et 6e>i. — ^ \ i,i_ |Q,n vil, pag. .HOIJ el seq. — * Vid. ibid., pag. 52G et seq. — "i Vid. hujusce lumi pag. 329, col. 1.
TOW. XU. C
XXXIV
tnr,» etc. Pater nosier require alibi' : » nos utique mittit Bonaventura ad suam ejusdem Orationis Dominicse Expositionem (a) , in qua dictam Orationem vel propter hrevitatem commendat, iit citius sciatur, melius retineatur , frequentius dicatvr. Adde, quod hujus- modi Opusculum, seu stylum spectes, seu doclrinam, sive eliam Cassiani{b), Gregorii, ac Bernardi allegationes , ac perquam frequentem divinse Scripturae usum , Bonaventurae conveniat. Certe vox Garsio (seu Garcio) inibi usurpata congruit potius scriptori Italo, quam Germano. Idem enim significat ac apud Italos Garzone. Neque dicatur dedecere Bonaventuram latine scribentem , utpote a S. Bernardo quoque adhibitam capite decimo de Vita etmoribus Migiosorum , apud Innocentium III , Epistola ad Marchlonem Monlis ferrati in decretalibus Gregorianis, lib. III, tit. 29, cap. 11 (c). Habetur insuper in Catholico Joannis de Janua , et in Glossario Cangiano. Quod in praefata editione Argentinensi post 1 y Finit Tractatus de Yitiis et eorum remediis subditur ex Seneca et Antonio, merum aucta- rium est.
12. Quinti Opusculi , scihcet Reguke Novitiorum, auctorem fuisse Franciscanum mani- festum est ex illis verbis capitis septimi : « Infirmos debes frequenter et solhcite visitare, saltem bis vel ter , cum exhibitione servitii, si oportet , sicut in Regula continetur : Quod Fratres debeanteis servire, sicut vellent sibi serviri.r> Item ex illis capitis quarti decimi: «Cum paupertas voluntaria sit totius spiritualis sedificii primarium fundamenlum, idcirco toto tempore vitse tuae in omnibus transitoriis rebus strictam paupertatem observa, ut niliil sub coelo habeas nisi ea, quae necessitati tuae per Regulam conceduntur. Bicitur enim ibi, quod Fratres nihil sibi approprient, nec domum, nec aliquam rem, » etc. Quae omnia verba ex capite sexto Regulae S. Francisci deprompta sunt. Quod autem Franciscanus ille fuerit S. Bonaventura, vel inde colligitur, quia nonnisi Patres Seraphico Doctori famihares in eadem Regula Novitiorum laudantur, puta Gregorius Na- zianzenus, Ambrosius , Hieronymus, Augustinus, Gregorius, Isidorus , Bernardus. Bona- venturianus quoque stylus et crebra divinarum Scripturarum citatio in eadem perinde acin Opusculis certis elucet, una cum singulari ejusdem erga Beatissimam Virginem devotione, qua capite primo dicit : Officium beatce Virginis nunquam dimittat. Verbo , ut cum P. Sbaralea loquar : « Opus redolet doclrinam et gravitatem Bonaventur^e , etsi habeat tria vel quatuor verba minus latina, ut appodiare, guerra, campanella; sed quse illis lemporibus in usu erant etlam in Epistolis Romanorum Pontificum. » Quod verbum appodiare in usu fuerit illis temporibus, habemus q\ioque a Fr. Roberto de Tornaco Minorita, qui se testanle scripsit Sermones Dominicales, ct de Samtorum festivitatibus , proecepto et impcrio Papce Alexandri quarti. Nam in sermone postea lucubrato de Reliquiis Satictorum adfert «Ex- emplum de sancto Rege Lodoico, qui cum nollet se appodiare super scriueum Reliquia- rum, et diceretur sibi quod iin non essent , respondit, elsi modo non sint, fuerunt tamen ibi. B Guerrarum commotio legitur in buUa Innocentii quarli, cujus initium : Ad Apostolicce dignitatis apicem ^ data an.lS^ri.Opusculum istud affme est alteri Bonaventuriano inscrip- to : De partibus domus religiosce^ dequo Ariostus, Pavinus, Rodolphius, etMss. Codices.
» Hfec in editione Brixiensi oinnino dosiderantnr; desinit enim ea editio (quemadmodum et nostra, pag. 361, col. 2) in ly hostis robomlur. llabet quidcm Vcnela (an. I56i); sed flnit illis verbis : quas ipsemei iuslituit.
[tt) Vid. tom. X, pag. 207. — (b) Prodr. Clementis, meudose. — {<•] llas auclorilates miuimo reperi.
XXXV
43. Ast ne vel hujusmodi Begulam Novitionmi arbitromurnostri Bonaventurae foetum Editores novissimi lianc censuram ei subjiciunt : a Ne vel ipse quidem Marianus Florenti- nus in suo Chronicorura fasciculo meminit. Ilinc nimiam jara vidcs licenliam Romanorura Editorum, qui tacentibus omnibus^ Regulam istain nomiue Ronaventuriepromulgarunt'.» Ego tamen procul sum, ut videam in hoc nimiam licentiam Romanorum Editorum, quum notum mihi sit de praifala Regula disertissime locutos fuisse Bartholomseum Pisanum Jacobum Perusinum, Robertum Liciensem, Jeremiam Buchium, Chronici Norimbergensis auctorem, ac Jacobum Philippum Forestum in edilione anni 1490. Falsum ergo est quod de hujusmodi Regula tacuerint omnes ii, qui Romanam ejus editiouem prsecesserunt. Pari falsitate laborat, quod pronuntiat Oudinus : « Ista Regula conjecta primum est in Opus- cula Bonaventuriana editionis RomauEe an. 159G *. » Nam certum est sub nostri Bouaven- tura3 nomine prodiisse in Collectione, quam P. Sbaralea suspicatur Venetam anni 1487 in BrJxieusi an. 1495, in Yenelis an. 1564, 1572, 158-2 et 1584, necnon in antiqua alia sine anno, loco ac nomine typographi, imo et in alia facta Romai per Joannem Zainer an. 1473. Editiones codicibus Mss. roborautur, uno nempe Cortonensi ex Bibl. S. Margaritse Min. Observ., altero Florentino ex Bibl. Marchionis Gabr. Richardii Decani metropolit. Ecclesiae alio Mantuano ex Bibl. S. Mariae Gratiarum Min. Observ.; aliis Romani sex Bibl. Aracaeli- tana Min. Observ., atque ex archivo S. Isidori Min. Recollect. nation. Hibernicae, necnon ex Bibl. Vallicellana Congreg. Oratorii, aliis quoque Stronconiensibus in Umbria ex Bibl. S. Francisci Min. Observ.; alio demum Tudertino ex archivo S. Jacobi Min. Reform.
14. Id quod ad calcem ejusdem Regulce Novitiorum apud Romanos Editores subditur », nempe : « In conventu Fratrum Minorum Parisiis conversante bouae memoriae Fratre Bonaventura tunc generali Ministro, et post Cardinali , Frater studens ibidem bonse indo- lis, » etc, caecus sit, qui non videat purum putumque esse manus alienigenae additamen- tum, non autem verba, quae ejusdem Regulae auctor posuerit. Sicut enim in Romana edi- tione caput quintum decimum de Silentio extra ordinem est, utpote post jam comple- tum Opusculum per illa verba : qui vivit et regnat in scecula soeculorum; ita multo magis quod post hujusmodi caput quintum decimum inibi subjungitur : In Conventu, etc, extra ordinem tenoremque eorum, quae ibi S. Bonaventura scripsit, certo credeudum est. Accedit quod sub titulo Brevis, et utilis Boctrince Juvenum Domini Bonaventurce Card. Ord. Min. non postpositum, sed praemissum fuerit Regulae Novitiorum in antiqua editione sine anno, loco et nomine typographi, et in alia Ulmensi an. 1473. Item quod Romae in codice Ms. Archivi S. Isidori Min. Recollect. nation. Hibernicae similiter antecedat sub sin- gulari titulo Regulam Novitiorum ; ac tandem , quod in caeteris omnibus codicibus praifa- tam Regulam continentibus , qui ad nostram pervenerunt notitiam, desideratur omnino, et e contra in aliis, nempe in duobus Cortonensibus jam ex parte laudatis, in uno Pari- siensi ex Bibl. (olim) Regis Gailiarum, in aliis Romanis ex Bibl. Chisiana et Ai'chivo S. Isi- dori Min. RecoIIect. nationis Ilibernicae, atque demum in alio Scorialensi ex Bibl. Regum Hispaniae, sive mouast. S. Laurentii, Ord. S. Hieronymi, sub diversis titulis, ceu singulare Opusculum exhibeatur. Deinceps igitur seorsim a saepe laudata Regula imprimendum et nos arbitramur.
» Diatrib., pag. 129, huj. vero noslrae edit. toni. I, pag. Lxxviii.— ^ Tum. III, col. 434.— 3 Hnj. toui. pag. 326
XXXVI
lo. Sextum Opusculum, quod Speculum Disdplwce appellatiir^ non fuit a Bonaventura scriplum, sed reportatum ex ejus ore, atque etiam digestum a Fr. Bernardo Bessano, tes- tibus Editoribus Argentinensibus an. 1495. Quapropter maauscriptum Chronicon 24 Mi- nistrorum Generalium eidem Beriiardo Bessano illud tribiiit. Neque sit^ qui objiciat Spe- culum Bisciplince ab antiquo auctore Firmamenti Trium Ordinura adscribi cuidam ma- gistro famoso, magnce sufficientice , et virtutis, qui certe fuit Joannes Pechamus ; nam respondeo, majoris esse auctoritatis preefatum Chronicon, quod laudato Fratri Joanni , viro magme sufficientice, et virtutis, multum famoso sacrce Theologice magistro , adtribuit quidem super Sententias Opus iitile qucestio7ium, necnon Librum de perfectione Evangelica contra Religiosis mendicantibus detrahentes, et vitam beatam Antonii Paduani, sed ne verbum quidem facit de Speculo Disciplince, maxime ad Novitios. Quinimo, ut monui, hoc iVisevte Sidiadicaii Bernardo de Bessa. Stant quoque pro eo lem Bernardo, ceu iliud ex ore Bonaventuriano excipiente, et ordinante^ Marianus Florentinus, Marcus Ulyssiponensis, et Petrus Rodulphius K Quum autem idem Bernardus fuerit comes atque a secretis Bonaven- turae, dum hic esset generalis Minister^ quid verisimilius, quam quod ille qua scripto, qua verl)0, qua etiam exemplo^, plura didicerit a Bonaventura, qui ea erat morum admirabili compositione, ut vivum regularis disciplinae speculum omnibus videretur? Tania quippe arte elaboratum est illud, de quo loquimur, Speculum^ ut in eo aliquam saltem Bonaven- turae manum nemo non videat. Profecto crebra allegatio Hugonis a S. Victore, aliseque Chrysostomi, Hieronymi, Augustini, Prosperi, Isidori, Bernardi.etc, quje fmnt in eodem Speculo, in aiiis quoque Bonaventurse Operibus non raro occurruut. Summa etiam scripto- ris modestia cum in principio, tum in fine, Bonaventurianae respondet, ejusque imitatrix est. Bonaventurianae insuper sunt voces Tractatuli in Prologo, et vilificationis capite sexto primai partis. Textus in eodem Prologo adhibitus ex Proverbiorum capite nono peti- tus, nempe : Da occasionem sapienti, et addetur ei sapientia, ipsissimus est ac ille, a quo incipit Prologus Bonaventuriani Tractatus de sex Alis Seraphim.
16. Hinc Marianus, et Marcus Ulyssiponensis laudati, atque Anonymus Pistoriensis, illud etiam Bonaventurae attribuunt ; Editores autem Brixicnses an. 1495 aiunt ipsum per Fra- trem Bonaventuram Ordinis Minorum editum. IIoc autem accepisse Brixienses ab anliquis codicibus manuscriptis ambigendum non est. Idem sit de Argentinensibus judicium. Et sane antiquos codices Bonaventurae nomen praeferentes non deesse certum est, quales sunt, verbi gratia, in Bavaria, unus ex Bibl. Monasterii Pollingani Ord. Can. reg. S. Aug.; in Belgis, alter ex Bibl. Corsendoncana Canon. regul.; in Palatinatu inferiori, ahus Ileils- bronae apud Manhemium ; Bomae , alii tres ex Bibl. Aracceht. Min. Obs.; Tarraconae de- mum, alius ex Bibl. Antonii Augustini archiep. A veritate igilur alienum est, quod novis- simi Editores inquiunt : « Nullus antiquus exstat codex , qui Bonaventura^ nomen conti- neat, qnique non praferat nomen Davidis Augustani. Et si forte aliquis sit, (lui Bona- venturam inscriptum habeat, aut ille recentioris erit notaj^ aut ab alienigena manu cor- ruptus ». »
17. Quid quod allegant manuscriptum codicem chartaceura io-8, ceu exstantem in Patavina S. Francisf i Magni Bibliothera, et continentem non solum Opusculum inscrip-
• Apud Waddiug., de Scriplor., pa)z. 11. — » Diatrib., pag. 1J7, liuj. vfiro nostree cdil. lom. I, pag. Lxxvii.
XXXVII
Uan (U rrofectu Relfgiosorum , seil eliani Spcculinn /)isci]ilimn .sub Fr. Davidis noniine, qiiuni tamen ipsummet coilicem nobis consulentil)us, ac volventibus, nec volam quidem invenire licuerit bujusmodi SpecuU? De nonnullis editionibus ab eisdem productis quid dicam? nuUam hactenus vidi;, aut allegatam reperi, quai Davidi reapse faveat. Non enim Speculum Disciplince continet editio facla Augustre Vindelicorum apud Joan. Privtonem an. 1593 ^, aut Bibliotheca PP. edit. Coloniensis 1618, et Lugdunensis 1G77 '. Urgent qui- dem Joannis Trithemii teslimonium inter Davidis Opera referentis : Ad Novitios de com- positione hominis exterioris lib. i, incipit: Ad honestatem. Ast Trithemius neque in edi- tione, qua usus est Waldingus ', neque in aMa quam curavit Joannes Albertus Fabricius \ adserit hujusmodi librum exordiri Ad honestatein, sed Profectus Religiosi septem. llis ad- jecerim, quod scriptori Germano (qualis fuit David) improbanti morem .solo cognomine, vel nomine patrise Fratrem aliquem nuncupandi, congruere non videatur, illa tan- tum posuisse exempla dicendo : puta Lombardus, vel Gallicus % nihilque adduxisse de Austriaco, Bohemo, Suevo, etc. Subdiderim, forte etiam disconvenire Germano, quod vinura supponere videatur potum Fratrum usitatum «, nec ullibi cerevisiae meutionem faciat. Sed age exstare testes editiones, et codices manuscriptos Davidi faventes, quid tum inde? Annon facile conciliari possunt cum aliis monumentis pro Bonaventura stantibus? Dici enim verisimiliter potest, ut unicuique tribuatur quod suum est, hujuscemodi Speculum Bonaventurae tanquam primo auctori, Bern;irdo Bessano tanquam scriptori et ordinatori, Davidi autem Augustano tanquam politori et amplificatori adscribendum. Non fuisse scrip- tum a Bonaventura, sed ab aUo de ejus, vel ahorum mandato , derivatur etiam ex illis ejusdem Speculi yerhis, quibus id actum dicitur in Prologo "^ per Superiorum impositio- nem, et in fine * per obedientiam.
18. Saepe coramemoratum Speculiim DisciplincB haudquaquam conjungendum cum libro primo de Profectu Religiosorwn^ ita ut illud huic prsemittatur , quum neque in vetusta editione parvulorum Opusculorum, quam P. Sbaralea vidit Ferrarise in Bibl. S. Francisci, neque in aliis, Brixiensi 1495, Argentinensi itidem li95, Veuetis 1504 et 1564, ac nequidem in manuscriptis codicibus, talis ordo servetur. Iliuc abit in fumum argumen- tum, in quo Casimirus Oudinus mire ampuUatur inquiens : « Ejusdem certo auctoris Spe- culum Disciplinso, cujus est Opusculum de Profectu Religiosorum, quod concedunt Sedu- lius atque Waddingus : neque negari potest, cum auctor Opusculi de Profectu Religioso- rum, in Prologo Operis sui, expresse dicat se scripsisse Opus de Compositione hominis exle- rioris, quod in Speculo Disciplina) legitur. Atqui Opusculum de Profectu Religiosorum spectat ad Davidem de Augusta : ergo et Speculum DisciplindO ad Novitios. » Etenim ma-
1 Consule Wadding. cle Scriptor., 0. M., paj;. 99, col. 2, ubi legendum puto Joanncm Prwtoriuni, atque an. 1597. Nara (a) editio a me visa continet Vitam brevissimani S. f.ualfardi, quam Waddingus iimuit. — ' In duabus istis Collectionibus continentur sub nomine Fr. Duvidis de Augusta tria Opuscula, quaj potius Bonaveuturai noslro adscribeuda cuni Ediloribus Romanis censuinms, scilicet I. parlem primam Opusouli de Institutione Novitiorum , cum hoc diverso titulo : Fonnula Novitionim de exterions /lominis infoi-matione: 2. librum primum Opusculi de Profectu Religiosorum , cum tilulo : Formulu Novitiorum de interioris hominis reformatione ; librum secuudum ejusdem opusculi , cum titulo : De sep'etn Processibus reiigiosi status^ , et variis Prologis seu Epistolis Fr. Davidis, quas cousule, si sit facullas. — » Cit pag. 99. — * In sua Bibl. EccL, edit. Hamburg., 1718. — » Specul. Discip., part. I, c. vi, pag. <53,col. 1.— • Ibid., c. .xs!, elc. — ' Pag. 41«, col. 2. — ' Pag. 497, col. 2.
(a) Forlasse legendum hBC.
XXXVIII
jor hujus argumenti laborat falso supposito, quod initium illud Opusculi de Profectu Reli- giosorum : « In priori Formula Novitiorum, quam scripsi de exterioris hominis composi- tione, » appellet ad Specwim Disciplince^ quum unice respiciat, ex dictis, ad proxime prsecedens Opusculum incipiens : Pri^no semper dehes considerare. Minor quoque falsa est, si per Opusculum de Profectu Religiosorum intelligantur Viginti passus de virtuiibus bonorum Religiosorwn , incipientes : Si vis in spiritu proficere (a).
§ XXVI. — Epistola de remediis defectuum Religiosi ad fratrem Robertum. [Prodrom., col. 6o4-6oo.)
i . Incipit : Simplicissimo animo. Contra hanc Epistolam sic loquuntur novissimi Edito- res : a Una erimus contenti censura, quam nobis exhibent Romani Editores in Argumento huic Opusculo prcefixo, et ex horum ore veritatem eliciemus. « Tredecim capita, inquiunt, quibus constathoc Opusculum, repetuntur paucis immutatis supra hoc eodem tomo *, in Opusculo quod inscribitur : Stimulus Amoris. » Atqui nos subdimus : Stimidus Amoris Bonaventurae nomen praefert falso ; ergo et Remedium hoc perperam Bonaventurae inscri- bitur. Minor propositio , ut ante ostendimus, tam certa est quam quod maxime. Altera vero, quae deducitur, legitima consecutionis lege consequitur '. »
2. Attamen nos minorempropositionem distinguimus, dicentesquod ille Stimulus amo- ris non sit quidem Bonaventurce, sed secundum Bonaventuram. Neque legitima consecu- tionis lege consequitur, ut si alius sit a Bonaventura nostro auctor praedicti Stimidi Amo- ris, alius quoque ab eodem Bonaventura sit scriptor praefati Remedii. Fieri quippe potest, ut Henricus de Balma, auctor Slimuli , plura mutuatus fuerit, atque in rem suam deriva- verit ex Bonaventuriano Remedio, sicut in Praefatione prsedicti Stimuli, quae incipit : Transflge, nonnulla ad verbum exscripta sunt ex Bonaventuriano Soliloquio ^.
3. Sed praestat audire, quid in hanc rem scripserit P. Sbaralea : « Remedium, inquit, defectuum Religiosi stylum Seraphici Doctoris refert, ipsoque non indignum censeri potest. Quod autem exstet in principio Opusculi Meditationum Fr. Jacobi Lectoris Mediolanensis, et secundae partis Stimidi Amoris juxta editionem antiquiorem, in aUis vero editionibus partim in parte prima, cap. ii, partim in parte secunda, cap. i, ac parte tertia, cap iii et XIII, non inde duci debet, ipsum esse putam laciniam Bonaventurae afQxam, ut censet Oudinus; sed auctorem Meditationum et Stimuli Amoris ad Passionem Christi, quem Henricum de Balma fuisse probaho, islhoc, ut etalia, ex S. Bonaventura desumpsisse, et Operi suo inseruisse. Id quod facile suaderi potest eo, quod Opusculum istud ornatur Pro- logo, in quo dicitur ad preces Fr. Roberti editum fuisse. In Stimulo autem Amoris istud non habetur, nec ad ipsum ullo modo facit. PrcCterea quiddam in Stimulo Amoris , prse- sertim parte tertia, cap. xiu, de Prmlestinatione^ ita interpolatum ceruitur atque immuta- tum, ut prope diversum videatur, ac phrasibus piis quidem, sed ita abjectis, ac liumi re- pentibus, ut nihil ad Seraphicum Doctorem. Sociari potest hoc Opus cura altera de viginti quinque Memorialibus *, edique post illud. » Non ergo est Ilenrici Balmensis. Certe Re-
> Nempe scplimo e<lit. Valic. — ' Diairilj , pag. 1^9, hiij. vero uostrae edit. tom. I , pag. l\.\viii. — ' ViJ. in hoc tomo, pag. G33, col. 1 et 93, coi. 1. — * Vid. hoc tom., pag. 202 el seq.
{n) OpuscuUim incipiens : Si vis in spifilu proficere, idem est ac secunda pars opusculi clc Instilutione Novi' tiorutn, ul jam nolavimus.
XXXIX
medium hujusmodi non rcfertur intcr Opusoula llenrici, sed Bonaventurge, cujus nomen praefert apud Marianum Floreutinuni, Anonymum Pistoricnsera, atque Marcum Ulyssi- ponensem, qui illud integrum suis Chronicis inseruit. Itidem in Argentinensi editione an. 1495, ac subsecutis, necnon in codicibus Monasterii Poliingani Ord. Can. Reg. S. Aug. in Bavaria, et S. Apollinaris Rom., Min. Observ.
4. Ex ejusdem Remedii Prajfatiuncula constat auctorem piissimum consuevisse surgere media nocte, ut matutinas Deo laudes offerret, ac Deum intimis prcecordiis flagitare, illud- que edidisse, dum visitationis opus prosequi cogeretur. Quae quidem sancto nostro Doctori, ac Ministro Generali, optime convenire nemo non videt. Inscriptum est, ut vidimus : Fra- tri Roberto. Sed cui? Ad rite instituendum Fr. Ilobertum de Bastia Aquitanicum, qui unus fuit ex quatuor Magistris Regula? Minoriticas interpretibus sub Generali Ilaymone, directura fuisse, verisimile non est, sed potius ad Fr. Robertum de Yelis, qui vixit in partibus Pari- siensibus circa regimen Domini Bonaventurce '.
§ XXVIl. — Alphabetum Religiosorum. {Prodrom., col. 6o9-660.)
i . Incipit : Ama paupertatem, sis vilihus contentus , ex quibus verbis haud obscure col- ligilur, auctorem alloqui professorem altissima^ paupertatis, ipsumque rite instiluendum sus- cepisse, quod Bonaventurae nostro adprime convenire palam est. Et certe hujus Alphabeti auctor idem videturac ille, quiscripsit Viginti Passus devirtutibus bonorum Religiosorum, quos eidem Bonaventursejam adseruimus. Quemadmodum enim capite decimo (^egr. nono) illius Opusculi dicitur ' : « Nulla superflua coUige, vel curiosa: solis contentus sis necessa- riis in valore, et numero : ipse habitus tuus, etomniatuasimplicia sint, et inculta, » etc, sic in eodem Alphabeto paucioribus idipsum perstringitur. Ilorum similia docet Bonaventura sexto capite OpuscuU De sex alis Seraphim aiens « : « Omnia, quse habere videlur, pau- pertatem voluntariam demonstrent, sciUcet vestes, » etc. Ilinc est quod praedictum Alpha- betum sub ejusdem Bonaventurae nomine habeatur in manuscripto codice monasterii Pol- lingani, in Argentinensi editione an. 1495, et aliis subsecutis, ita ut Waddiugus adseruerit : oHoc Alphabetura nullus sibi vindicat, aut BonaventursB esse negat *. » Enimvero a ple- risque negalur Bonaventurae esse, Thomaeque Kempensi vindicatur alterum Alphabetum parvum boni Monachi in schola Dei, de quo (mox) erit sermo, non autem id, de quo in praesenti loquimur.
2. Recte igitur de utroque Alphabeto sermonem habens P. Sbaralea , iuquit : a Alphabe- tum Monachi Bonaventurae defendere conatur Waddingus, impugnat Oudinus, et fateor utriusque rationes et paucas et incertas esse , etc. Ego vero in hac re , cum videam duo exstare Alphabeta , alterum oratione soluta inscriptum : Alphabetum boni Monachi, iiicip. Vias tuas, Z)omme , aUerum versibus leoninis inscriptum: Alphabetum Religiosorum, incip. Ama paupertatem, et inter Opera Thomae a Kempis haberi duntaxat primum , quod una cum secundo prodiit Argentorati an. 1495, et postea Venetns an. 1504, inter caetera S. Bonaventurae Opuscula; censeo primum esse dubium, alterum vero certum S. Doctoris
» Ex Chron. 24 Gener. Minist. siib Bonagratia.— ' Vid., hoc lomo, pag. 30'^, coi. 2.— « Vid. ibid , pag. l.i, col. 2. — >> De Scriijtor. 0. M., pag. 76, col. 1.
XL
foetum : falsumque scribere Oudinum, certum esse, Alphabeta ascetica convemre, saeculo quinto decimo, cum id non ostenderit. »
3. Sane consuetudo scribendi ordine alphab^tico de diversis materiis negari minime potest saeculo quinto decimo vetustior, quum saeculo undecinio Adelmannus Scholasticus Leodiensis, postea episcopus Brixiensis, lucubraverit B.hythmos alphabeticos de viris illus- tribus sui temporis, eosque miserit ad olim condiscipulum suum Berengarium Andegaven- sem archidiaconum dicens : « Milto tibi rhytmicos versiculus juxta ordinem Alphabeti diges- tosS» etc. : quura Oudinus ipse inter Opera Alani de lnsulis_, quem mortuumdicit an. 1294, referat Opus Concionatoribus idonewn, id est Summam Quot modis appellatam, qucepro- cedit secundum alphabeticum ordinem ■ : quum Pantheologia Fr. Raynerii de Pisis Ordinis Prsedicatorum, incoepta an. 1333, in Prologo apud Echardum nuncupetur Opus secundum ordinem litterarum Alphabeti^, ac ita impressa quoque fuerit Venetiis an. 1685: quum testetur Fr. Bartholomaeus Pisanus Ordinis Minorum_, saecuH quinti decimi scriptor, quod si homo vult videre Summas in Legibus, et Decretalibus, Fr. Monaldus ordine alphabetico fecit unam* : quum inter Opera Mauricii cognomento Hibernici Minoritae saeculi tertii decimi, atque alia de diversis Bindi Senensis Ordinis Eremitarum S. Augustini, ac Joannis Bromiardi Ordinis Praedicatorum, qui floruerunt saeculo quarto decimo, referantur quaedam ab eis disposita secundum ordinem Alphabeti apud ipsum Oudinum^ Quidni ergo admitti poterit similis consuetudo etiam quoad materias asceticas?Maxime quumin Brevi Historia Ordinis Fratrum Prcedicatorum ab EdmundoMartenevuIgata, legere sit Fratrum Stepha- num Bisuntinum generalem ejusdem Ordinis Magistrum, vita functum an. 1295, scripsisse Librum Exemplorum per Alphabetum * : et ipsemet Bonaventura noster in Prologo sui Ligni Vit(e diCRt: «Et in prima quidem ramorum serie quatuor altrinsecus secundum Alphabeti ordinem ponentur versiculi, simihter in secunda et tertia. » Recolantur dicta supra (§ iv), n. 4.
§ XXVIII. — Alphabetum reugiosorum, seu Boni Monachi. {Prodrom., col. G80-68i.)
Incipit: Vias tuas, Domine, demonstra mihi. Ea ex una parte afferuntur testimonia pro Thoma Kempensi apud Heribertum Rosweidum, aUa pro Bonavenlura exaUa apud Lucam Waddingum, ut quamvis eideni Waddingo translatum potius a Bonaventura ad Kempen- sem, quam a Kempensi ad Bonaventuram videatur probabilius; quum tamen plures emunftae naris Critici aliter sentiant, nec plane rem evincant, satius putaverini Iioc inter incerta et dubia recensere. Ne idem velut certo spurium exploderemus , obfuerunt etiam plura, quae pro Seraphico Doctore prorlucere licet, inter quae nedum Argentinensis Col- lectio an. 1495, sed etiam editio Papiensis an. 4490. Quod autem ex solo Trithemii testi- monio, scribentis an. 1494, non conficiatur esse Kempensis, imle probat Sbaralea, qiiia nequidem sola sufficit ejusrlem Trithemii auctoritasad asserendum eidem Kempeusi aureum Opus de Imitatione Christi, quandoquitlem tale Opus vulgatum est an. 1485, Brixiae per Jacobum Britannicum, inscriptumque B. Bernardo, quod Joanni Gersoni Cancellario Pari-
' Exslanl apiul .Mabillonium , Amlect. , tom. I, a pa{?. 420, el ainul Paulum Galeanlum post scrmones S. Gaudenlii Kpisc. iJri.x. a pafj. 317, edit. Patav, 1720. — » In Supplem. apud Beilarmiiium. — ' Scnplor. 0. /»., lom. 1, pap. G36. — » Confonn., lib. I, fniclu viii, part. II, fol. m. 81, col. 4. — »Tom. III, col. 572, et 1220 et seq. — ^ Ampliss. Colkcl. Vet. Scrii.t., lom. VI, col. 571.
XLl
Stensi attribuitur, inquit Editor. Id qiiod annotasse puto laudatum P. Sbaraleam , non quod ipse autumet praedictum Opus referendum aut ad S. Bernardum , aut ad Joannem Gersonem, vel ad Alibatem Vercellcnscm Joannem (Jessrn, vcl ad Gualterum Ilillonum, ant ad Petrum de Corbario, sive denique ad Ubertinnm de Casali ; sed nc plus a^quo Trilhe- mianae auctoritati hac super re deferatur.
§ XXIX. — De sex Alis Cherubim. {Prodrom., col. 680.)
Incipit: Prima ala. Non satis certum, quod hoc Opusculum Alano Magno de Insulis, Ordinis Citerciensis alumno, scriptori (Bvi terfii decimi adjudicandum sit, Ita quidem ju- dicant novissimi Editores ' ; sed nos malumus cum Waddingo ab lioc ferendo judicio superse- dere, ancipitesque manere, ncdum ob MarianiFlorentini testimonium,sed etiamquiainma- nuscriptiscodicibusBibl. Mantuanae S. Mariae Gratiarum, et Uavennensis S. ApoUinaris, Min, Observ., nec non in editione Argentinensi an. 1495, aliisquesubsecutis omnibus, Bonaven- turaj nomen praefert, cum illa tamen nota : ab aliquibus Alano adscriptum. Verum quideni estyprodiisse an. 1654, Antuerpiae typis Gulielmi Lesteenii, cum aliis ejusdem Alani operi- bus omnino abjudicatum Bonaventurae nostro : sed notatu dignum, quod hujus editionis curator Carolus de Wisch Ordinis Cisterciensis , monuit , nempe tunc primmn integre in lucem editum fuisse, quum antea inter Opera S. Bonaventurfe aliquoties impressum fuerit pro majori sui parte. Animadvertendum etiam, quod non constat, num illa plura antiquis- sima manuscripta exemplaria, qua. laudantur a Wischio, ita expresse nomen Alani prcefe- rant, ut nihil indicent de Bonaventura, et num prima vel secunda manu illud exprimant. Caeterum auctor, Ala quarta, eodem modo explicat ocuhim simpUcem Joannis per inten- tionem supernam, sive oculum caritatis, sicut Bonaventura in Opusculo de sex Alis Sera- phim, cap. vn (n), exponit per intuiium intentionis purum charitate.
§ XXX. — Meditationes \tT;E Christi ad quamdam monialem sanct/E Clar;E. {Prodrom., col. 697-700.)
Incip. Inter alia virtutum. In hoc initio Editiones, quas ego viderim , omnes concordant, non tamen aut in numero capitulorum , aut in fine. Argentinensis enim an. 1495, constat capitulis 108, et sic clauditur: Hosc Bernardus. Deo gratiarum actio , et beato Bernardo servo suodulci, et fideli, /iynen.Veneta an. 1564, capitulis 101, ac desinit: Hac Bernardus. Leogratiarum actio viventi inscecula sceculorum, Amen. Veneta novissima an. 1755, capi- tulis 100, in fine tamen cum alia Veneta an. 1564, concordat. Omnibus contractior mihi videtur Veneta alia Petri Quarengii an. 1512. Inter antiquiores P. Sbaralea refert Barcino- nensem Petri Michaelis an. 148i , in fol. , inter recentiores vero Mutinensem Antonii Cap- poni an. 1720, ac monet primas pro dilecta filia Moniali sanctce Claroj prodiisse, secundas vero pro dilecto filio, atque ita interpolatas, variatasque, ut pene aUae videanlur. Animad- vertit insuper primas cap. 45, continere Tractatum de Paupertate, a capite autem i6, usque ad 60, Traclalum de Contemplatione. Item observat cap. loO, al. 105, blnos versiculos pentametros Bonaventurae insolitos addnci : Nomine qui in Domini, Bex benedicte, venis: Nunc tibi regnanti pangimus ecce melos: ct in auotoritalibus (a) cap. 104, auctoritatem
> DMtrib., pag. 100, hujus vero nostriE edit., toin. 1, pag. lmx. (a) Prodr. auctioribus.
XLII
Evangelii Nicodemi, quod a Seraphico Doctore, ac ejus eruditione abhorret. Contra vero Casimirum Oudinum, et Antonium Possevinum^ existimantes hujusmodi Meditationum auctorem Bonaventuram Baduarium Augustinianum, opponit Jacobi Philippi Foresti ejus- dem Instituti hac super re altum silentium.
Profecto , ut ego quoque dicam quod sentio, easdem Meditationes vel perfunctorie legenti faciie patebit, non alium earum auctorem fuisse, quam devotissimum quemdam Minoritam Etruscum ad sanctimonialem Clarissam scribentem. hi ipso enim Prologo laudat iterato beatum Franciscim , ac etiam commemorat ejusdem impressionem sacrorum stigmatum: tum quoque sanctimoniali heatam virginem Claram, Matrem et Ducissam ejus in mentem reducit. In progressu autem capite tertio loquens de quibusdam revelationihus a sanctis- sima Virgine Maria factis cuidam suce devotce, subdit : Et creditur quod fuit sancta Elisa- beth{a), cujus festum solemniter celebramus, quaeutique fuittertii Ordinis Minorum. Capite septimo ingerit paupertatem iis S. Francisci verbis : Paupertatem noveritis, Fratres , esse spiritualem viam salutis, quam quidem paupertatem capite duodecimo magis magisque urget exemplo Deiparae Virginis. Capite 44, de paupertate nirsus ait: Scio, quod in monasterio constituia paupertatem professa es, et nihil habere potes; abstinentiaraque commendans inquit: Eam tam antiqui Patres, quam beatus Franciscus, ac Ducissa tua beata Glara, ut in eorum vita patet, arctissime servaverunt. Cap. 73, ut doceat revelationes occulere , in exemplum producit iterum iterumque id quod legitur de beato Francisco, nempe quod revelationes occultas non revelahat exterius , etc. Sicut autem vel antiquis Minoritis in more fuit visitare , atque religiose custodire sacerrima Jerosolymorum loca, ita sermonem habens de Calvarii via, et de loco , ubi Christus Dominus morte crucis dam- natus, filias Jerusalem flentes obviam habuit, narrat cap. 77 : aln his duobus locis appa- rent vestigia ecclesiarum adhuc , quae ibi factse sunt in raemoriam hominum , ut habui a Fratre nostro, qui vidit. » Ex quibus omnibus haud obscuris indiciis, quis hujusmodi Meditationum auctorem Augustinianum potius, quam Franciscanum agnoverit?
Sed audi quoque non Patavinum, sed Etruscum. Quippe cap. xiv, recolens divinam matrem anxie quaerentem filium, qui remanserat in Jerusalem, ac ejus inveniendi causa pcramhulantem circumstantia loca, nam per plures vias patebat reditus, e vestigio sub- jungit : « Sicut qui de Senis vellet redire Pisas, posset ire per Podium Bonichi, et per Colle, et per alia loca. » En virum , qui utpote Etruscus , topographiam Etruriaj opiime norat, scribensque ad Clarissam ex eadem Etruria, ex hujus locis unice ad ipsara edocen- dam exempla sumebat. Describens, citato cap. lxxvii, distantiam inter Calvariae montem ex una et portam Jerusalem ex altera parte, ait : ct Mons Calvariae, ubi fuit Christus crucifixus, distabat a porta civitatis quantuin locus noster a porta sancti Germani. » Ileic videre est manifestum mendum aut typographorum , aut librarioram ; nihil enim dubito legenflum a porta sancU Geminiani loco sancti Germani. (Juei nainque oius ilio institutor Ciarissae ex Elruria, quse nihil noverat de porta sancti Germani magnae civitcitis Parisio- rum illam potius, quam portam sancti Geminiani in ij)sa Etruria protulisset in exem- plum praefalae distantiae declarandae gratia? nonne hoc pacto obscurum per obscurum
(a) Scilicel saocta Elisabelb TburiDgGe^ de qua diceuduiu erit, quando agemus de Sermoaibus DOstri Serapbici Doctoris.
XMIl
explicuisset? Caeterum sancti Geminiani lectionem extra omnera disputationis aleara ponit Bartholomaeus Pisanus; nam conventus recensens Fratruin Minorura custodiae Senensis in Etruria, memorat Locum de sancto Geminiano , Locum de Colle , Locum de Podio Boni- chi ', etc. Ut ejusdem lectionis veritas magis magisque claresceret, diligenter consului Joan- nem Lamium, viruiu clarissimum, ac vel Etruscae topographiae peritissimura, qui pro sua erga rae humanitate respondit, nunc quidem in Loco Sancti Geminiani Volaterranae dioece- sis, distante a Florentia triginta, a Podio Bonitii decem, a Colle quinque milliariis, duos exstare Franciscanorum Conventus , alterum scilicet Fratrum , qui Conventuales nuncu- pantur, alterura Clarissarum; olira taraen Conventura Fratrura Minorum fuisse extra por- tara sancti Geminiani in modica quadam distantia, ubi quaedam vestigia adhuc supersunt. Me insuper certiorem reddidit, olim extitisse Monasterium quoque Clarissarum extra qui- dem, sed propius dictum Locum sancti Geminiani, ita ut Fratrum Conventus a Sororum Monasterio circa quartara milliarii partem tantummodo distaret. Non dissenlit Waddingus : nara ad an. 1211, nura. 26, posteaquam commemorasset « oppidum D. Geminiani in Insula, quam Elsae fluvius, et torrens , qui a Stagnia oppido altero dilabitur Bonitium versus , efficiunt, olim ditionis Senensium, sed nunc Florentinorum , quod Desiderius Longobar- dorum rex condidit, » subnectit, sanctum P. Franciscum inibi acquisivisse habitaculum, quod modo esipenes Fratres Conventuales suh custodia Semnsi, ex quo prodiit Joannes de Caulibus, magnus et devotus per universam Italiam prcedicator. Addit : « Sedera autem postea rautarunt Fratres , quia ad constructionem novae arcis necesse fuit dirui priraam domunculara, quae juxta moenia oppidi constructa erat ; emptoque a D. Fr. Alexandro Lau- rentii de Bondelmontibus Milite Hierosolymitano situ cum contigua ecclesia S. Joannis Baptistae , cum onere celebrandi soleraniter sancti Praecursoris festum , intra oppidura se receperunt. »
Quae cum ita sint, hujuscemodi Meditationum auctor censendus est Elruscus, videtur- que laudatus Fr. Joannes de Caulibus a sancto Geminiano. Quandoquidem citatus Bartholo- maeus Pisanus memorans Locum de sancto Geminiano, mox addit : « De quo extitit oriun- dus Fr. Joannes de Caulibus, magnus Praedicator, et devotus, qui Meditationes super Evangelia fecit pulchras \ » Ejusdem raeminerat quoque prius aiens : « Tractatum Medi- tationis super Evangelia fecit Fr. Joannes de Caulibus de S. Gemiuiano '. » Fioruit post initium saec. xiv, deque eo agunt Marianus Florentinus^ Gonzaga, Rodulphius, Possevi- nus, Waddingus, Antonius a Terrinca, et Joannes a S. Antonio. Profecto in iisdera Medi- tationibus nonnulla leguntur, quae dicto quidem Joanni de Caulibus, neutiquam Seraphico Doctori, convenire videntur , puta quura secundum editiouem Argentinensem an. 1495 ipsariira auctor inquit cap. x : « De Expositionibus autera raro rae intromittere cogitavi , tura quia insufficiens sura, tum etiara quia nimis esset longa materia : » quum laudat, cap. civ, Evangelium Nicodemi : quum cap. cviii concludit : « De caetero lerapus est si- gnandi librura ; sed ne meis verbis fiat, de uberibus Patris Bernardi, de quibus tibi tot flores, et tam pulchros decerpsi, fiat conclusio, » etc. Idque amplius suadetur, quia idem auctor devotae phantasiae, piaeque imaginationi indulsisse videtur : e contra vero Seraphi-
» Lib. I. Confor.y fruclu il, part. II, fol. 123, col. 3, — * Loc. cil. — ' Ibid., fructu 8, foL 81, coL 4-
XLIV
cus Doctor videtur ex Evangeliis elicuisse multo diversas Meditationes. Inquit enim in Praefatione Tractatus, qui Lignum vitce nuncupatur : « Ex sacri Evangelii Silva, in qua de vita, passione et glorificatione Jesii Christi difTase tractatur, colligere studui hunc myr- rhae fasciculum, quem et paucis, et ordinatis, et correspondentibiis sibi verbis cora- pegi, 0 etc. Admiserira tamen, easdem Meditationes vitce Christi posse dici secundwn Bonaventuram, id est ad uormam Bonaventurae, qui Meditationes oxhibet neduni in prse- fato Ligno Vitce, sed et in Soliloquio, in Itinerario, etc, cui quidem inscriptioai secundum Bonaventuram plures Mss. Codices, atqiie etiam editiones, quas inter Papiensis an. 1490, et Argentinensis an. 1495 suffragantur. Ipsas Meditationes nihil commune habere cum Revelationibus S. Mechtildis contra Oudinum testantur novi Editores *. Quod si coiiveniant cum iis Meditationibus in Evangelia, quae secundum Altamuram ex Henrico Willotto recensentur ab Echardo inter Opera Fr. Joannis de Sancto Geminiano Ord. Praedic, quem alii de Goro vel Gorinum a famiha nuncupant ', nostro Fr. Joanni de Caulibus de Sancto Geminiano certe restituendae sunt, » etc. (a)
§ XXXI. — Stimulus Amoris. {Prodrom., col. 703-706.)
1. Incipit : Ad te, Bomine, levavi. Supposititium habemus hoc Opusculum, quia in ini- tio, in numero et ordine partium, atque capitulorum , haud parum varians deprehenditur apiid Trithemium, Editiones et manuscriptos Codices. Insuper quia plura continet ex Bonaventurianis Opusculis derivata, puta ex Soliloquio, ex Remedio defectuum Religiosi, ex Instructione Sacerdotis ad se prceparandum ad celebrandam Missam, etc, et aUa quae desumpla videntur ex Tractatu, cujus initium Transfige, composito a quodam Minorita Lectore Mediolanensi ^, quem P. Sbaralea Jacobum appellat. Quae quidem omnia collecta fuisse, pluraque aha adjecta per ahbi laudatum Fr. Ilenricum de Balma censemus, quin- irao et aha inserta fuisse ab ahis suspicamur, ita ut dici quidem possit secundum Bonaven- turam, raimine vero Bonaventurae.
(b) Joannes Gerso part. iv, fol. 18, Epist. ad Petrum de Alhaco Episcopum Cameracen- sera, in Annotatione Doctorum aliquorum, qui de Contemplatione locuti sunt, coUocat Bo- naventuram inquiens : « Bonaventura in suo Itinerario totum miro et compendiosissimo artificio complexus est, el in suo Stimulo Amoris. » Huncque Bonaventurianum Stimulum Amoris ipse Gerso ab aho distinguit, qui illo tempore sub eodem titulo circumferebatur. Unde mox subdit : «Sunt alii Tractatus compilati a noveUis, ut Slimulus Aiiioris ad Chrisli ramonem, » etc. De hoc Stimulo Amoris a Bonavenluriano diverso inquit idem CanceUarius Parisiensis, De Monte Contemplat. part. III., cap. xxxviii, fol. 385, col. 2 :
' Diatrih., pag. 120; huj. nostrae edit., toiu. I, pag. Lxxii. — * Toui. I. Scrip. 0. P., pag. 528, col. 2. Prae manibiis habeo vulunieu inscriiiluin : Summu de Exemplis, et rerum similiiudinihus... Fratie Joanne n S. Gcminidiio Ord. Prwdic. auctore Veueliis apuil Uominicum Farreum, 158i, in-4. folior. 283, Card. Iliero- nymo Uusliculio de<licatum snb data Venet. Gal. .hilii 157(j ab .Lfiidio (.iravalio Augusliiiiano. Sed aiiimad- versione dignuni censeo, quod in Prologo auctor infiuit, scilicel : « Pra'dicanlium igilur commodo... desidiMans inservire, e^'o inler Fratrcs (Jrdinis Pra;dicatorum minimns, nomine Helvicus, natione T/ieulouicus, de mullaruni rerum exemplis... pifesens opusculuin edidi, ac Uijruin de excmplis ct simililudiuibus lerum ipsum iulitulavi. Oueradara .Joannem de S. Geminiano clarum circa an. I:i07, cnmmemorat Henricus Spondanus Ap;\imiarum in Gaiiia episcopus, in suo Auctario chronolofjico ad Annalos Baronii, [lag. 17, edit. Lugd., 1686, in-fol. — ' Barlli. Pisanus, lib. I, Confor. viii, col. 3, edit. Meriiol. 1;)I3, Zanoli CaslilUonei. — (n) Vid. ulterius uot. B. — {bi Uaec quae sequuulur usquc ad u. 2. dcsumpta suut ex Prodromo quidem, sed col. 229-230.
XLV
Doctor quidam in libro suo de Stimulo Amoris intitulato, istam materiam similiter traclat, et specialiter de Passione Domini nostri Jesu Clirlsti , ostendens quod in ea omne bonum reperitur, et quod eadem Passio sit viae hujus, puta contemplalionis , ostiiim : volensque aliunde intrarein contemplalionera, ipse se seducit,, et decipit. Kt confinnat dictum suum auctoritate Domini dicentis : Ego sum viu, veritas et vita. Via per quam progrediendum est. Veritas viatorem illnminans. Vita eumdem nutriens , sustentans, et remunerans. Utinam priTfalus liber essct in jj^allicum translatus; meo enim judicio valde vobis fieret proficuus. » Quisnam autem fucrit praefatus Doclorquidam, praebetur occasio arguendi ex sequentibus, quae legere est in Biblioth. Francisc. P. Joannis Suarez a S. Antonio, tom. III, pag. 3, col. 1 : «Quidam Minorita ad instar Seraphici Doctoris scripsit Meditationes divini Amoris. De ilio apud Bibliotliecam Bodleianam, toiu. I, fol. 8 , ita legitur : Bonaventurce Stimulus Bivini Amoris, quem sic in calce Operis auctor inscribit : Meditaliones cujusdam simplicis et pauperculi discalceati, etcontemptibilis, et denudati, sapientissimorumrudis- sifni, ekctorum infimi, et Minorum minimi. Exemplar elegans , quod in multis verbis, et sententiis differt ab impresso inter Opera Bonaventurae. »
Videtur ergo ille Boctor quidam, qui scripsitad instar Doctoris Seraphici Meditationes, sive Stimnlum Divini Amoris , fuisse Ordinis Fratrum Minorum. Cujus autem nominis fuerit, adseverare liceret ex alio Codice manuscripto, qui in bililiotheca Canonicorum Re- gularium S. Augustini in valle S. Martini Lovanii servatur , quive hunc praifert titulum : Henrici de Balma Stimulus Anioris, si satis constaret hunc cum iilo omnino convenire. Porro hujusmodi Slimulum Amoris cujusdam Doctoris Minoritm (sive Ilenrici de Balma fuerit , sive alterius ex eodem pauperum coelu novelli) dillerre a Stimulo Amoris , quem nostro Bonaventuise tribuitGerso, ab ipsomet Gersone docemur. In impresso enim Amoris Stimido inter Bonaventuriana Opuscula minime deprehenditiir , quod de alio Stimulo Amoris a Gersone refertur, tametsi in priori quoque illius parte agatur de Passione. Hinc vereor, ne modo desit purus putusque A^noris Stimidus pra^dicti Doctoris novelli .
Difficile nimis fuerit divinare Stimulum Amoris a Bonaventura scriptum , quem Gerso compertum habuit , tanquam diversum ab eo quem Doctor quiddm novellus exaraverat. Amatorium, ac Incendium, seu Incentivum Amoris, nuncupari jure possimt Slimuli Amo- ris. Nec desunt codices manuscripti, in qvLihus Soliloquium vocatur Stimulus Amoris. Nou etiam caret difficultate, an ille Stimulus Amoris, cujus versio gallica ab ipso Gersoue facta, postea edita fuit per Petrum Caron in-4, Paris. 1474, vere fuerit ab eodem Gersone Bona- venturoe, aut potius Doctori novello adscriptus? Primum suaderi potest ex dicta editione apud Caille, ac Maittaire; securidum potest conjectari ex pra^fatis verbis Gersonis dicenlis : Vtinam prdofatusliber., etc. Si primum, verus Stimulus Amoris Bonaventurianus quaeren- dus erit in illa Gersoniana gallica versione. Si secundum, dicendum erit librum illum gal- lice redditum non posse jure preeferre S. Bonaventura nomen , nisi quia lalis Stimulus Amoris fuit secundum Bonaventuram conscri[itus, pluraque Bonaventiniana complcctitur. Inter raanuscriptos codices Stinmlum A^noris nostro Bonaventiira^ adtribuentes, notatu dignns Assisiensis, ex Tabulario S. Francisci Min. Convent., ac Yenetus ex Biblioth. .Mar- ciana publica.
2. Cujiiscuraque aule;ii sit hujusmodi Stimulus, certe non meretur Casimiri Oudiiii,
XLVI
multoque minus editionis novissimae curatornm censuras. Ferre quidem hi non possunt, quod legere est infine capitis secundi partis prioris , ubi auctor, secundum editionem Ye- netam an. 1564, inquit : aRedde nobis, Domiue^ redde vulnera nostra, ne lu, qui innocens penitus es, et sanctus, videaris reus, et nocens portando sic in te vulnera aliena. Quod si non vis nobis reddere vulnera nostra, saltem tecum convulnera corda nostra. Volo enim ego penitus mori , nisi vulneres mentem meam. Abhorreo enim , mi Domine, videre cor meum nisi vulneribus plenum, cum videam te salvatorem meum sic crudelissime, et vilis- sime pro me crucifixum. Aut ergo, benignissime Jesu , des mihi vulnera tua, aut vulnera me tecum, aut certe des mihi licentiam materiah gladio transverberari ^ cor meum. Nolo enim, Domine, nec possura vivere sine vulnere, cum te undique videam vulneratum. » Ad haec quse paulo diversa, et detruncata protulerunt , grandiori hiatu exclamant praefati Editores : « Proh stultissimum ferumque facinus ! Putasne Bonaventuram tani mente cap- tum, ut se suo gladio ob Christi amorem perimisset [peremisset) "^ Apage non ferendam stultitiam *. » Si ita sit, stultissimus ergo fuerit oportet iUius Stimuli auctor : stultissimus Joannes Gerso Cancellarius Parisiensis, qui secundum eosdem Editores , ipsum galhce red- didit : stultissimus Ven. Ludovicus Granatensis Ord. Praedicatorum , qui eumdem haud minus, quam S. Augustini Meditationes commendavit : stultissimus S. Franciscus Salesius Episcopus Genevensis, qui ipsum excellentissimiim dixit : stultissimus Jacobus Phihppus Bergomensis Ord. S. Augustini, qui \T^sum pulchrum appellavit; stultissimus Maurus Lapus Calmaldulensis, et ahi^ qui ipsum iii etruscum, et hispanicum idioma verterunt : stuUissimi Editores omnes, qui hujusmodi non ferendam stultitiam in ipso nequaquam notarunt; stuUissimi demum scriptores ascetici omnes, qui auctorem adeo stolide scribentem,ejusque verba laudarunt. Unum ergo ex duobus: aut hi omnes stolidi, ac stulti , aut immerito a praefatis censoribus teterrima nota stultitice , ac stoUditatis , quinimo et feritatis auctori praedicto inuritur.
3. Quorsum igitur iUud stultissimum, ferumque facinus, quum auctor recitata verba non in thcsi, sed in bypothesi datce sihi licentioB duntaxat effuderit, et secuudum eamdem bypothesim dixerit postea :« Quomodo, si non esset tuae contrarium vohmtati, rae materiaU gladio non occido prae dolore, qui fui occisio tuae mortis»? o Putaverimne Bonaventuram mente captum, si post semel obtentam per impossibile a Deo licentiam, cor suum materiali gladio transverberasset, aut ab aUo materiali gladio transverberari passus fuisset ? Ego certe in hac bypothesi nuUam stultitiam deprehendo, nuUamque feritatem, sed ingentem potius amoris excessum. Neque aUud mihi videor videre in supra recitalis omnibus verbis , nisi quemdam amoris excessum similem iUi, quoS. Ignatius martyrastuabat inquiens:Quodsi vonirenoluerint bestiae, ego vim faciam, ego me (a) urgebo, ut devorer : ignoscite mihi, fi- UoU ; quid mihi prosit ego scio : » nisi iUud fiagrantissimura desiderium , quo Seraphica S. Theresia vehementer optabat «Angelum ignitojaculosuapra^cordia transverberantem,» quovedicebat :« Aul pati, autmori : » nisi immodicam quamdam coramiserationemhaud absi- milem ei, qua S. Catharina Bononieusis « erga errantes adeo aCfecta erat, ut suam ipsius ani-
« Sic edilis pluribus. lu aliis lameu lcgilur transverberandi. — ' Diatrib., page 113, buj. vero noslrae edi- tionis loui. I, pag. lxvh-lxviii. — ' Part. I, c. ii, tom. hujus pag. 637, col. 2.
(a) Leg. egomet.
XLVH
mam precaretur in inferno exuri , dummodo illorum animae ab incendio (si fieri possel) eriperentur : » uisi grandem illum amorem serapliicum , atque commisfrationem , quil)us ipse S. Bonaventura in suo Ligno vitce aiebat : Quis milii det ut veniat petitio mea, et quod expecto tribuat mihi Deus , ut totus tam raente, quam carne transfodiar, crucisque affigar patibulo cum dilecto * ? » tum iu suo SoUloquio : « 0 Domine Jesu, qui propter me tibi non pepercisti, cor raeum tuis vulneribus ita saucia, et mentem meam tuis vulneribus ita inebria, ut quocumque me vertam, semper te videam crucifixum, et quidquid inspexero, milii appareat tuo sanguine rubricatum, ut sic totus in te tendens, nihil valeam praeter te invenire, nihil nisi tua vulnera intueri. Hcec mihi consolatio sit, tecum , mi Domine , cru- cifigi, et mihi sit intima afflictio, aliquid praeter te meditari^ » Quid quod idem ipse Bona- ventura ibidem contemplatus fuerit divinam Matrem, «dum staret prope Unigenitum pen- dentem et morientem in patibulOj » non sine ejulatu, et planctu dixisse : « Quis mihi det, ut ego moriar pro te, fili mi Absalon '? » Quae etiam legere est capite quarto partis prioris laudati Stimuli Aynoris'' minime repugnant iis, quae SeraphicusDocior mcilaio LignovitCB dixit, sed ea potius magis magisque declarant.
A. Ad illa vero, quae Oudinus ex capite primo partis prioris ssepe dicti Stimuli exscribit, nempe : «0 quam beata lancea, et beati clavi, qui apertionem ejusmodi facere meruerunt? 0 si fuissem loco illius lanceae, exire de Christi latere noluissem , sed dixissem : HcBC requies mea in sceculum sceculi, hic habitabo, quoniam elegi eam,» etc, subdens : «Quid absurdius potest excogitari expressionibus ejusmodi, quo hujuslibri scriptorem ecstaticum aliquem Franciscanum produnt , sed Divi Bonaventurai gravitatem niinime referunt => ? » respondeo, non fuisse ecstaticwn Franciscanum Divum Laurentium Justinianum, qui eadem ad verbum descripsit capite primo sui Incendii Amoris. Quod si ejus gravitatem re- ferant, quidni Divi Bonaventurcb ? Similiter ad ea, quae capite tertio citatae partis prioris auctor habet de beata Yirgine iMaria , quaeve tanquam 'pari absurditate , et simplicitate laborantia cavillatur idem Oudinus, videlicet : « 0 amaritudine plena, quid fecisti? cur vas sanctitatis fecisti vas pcenalitatis ? 0 Domina, quare non es solitaria iu camera tua? quare ivisti ad Calvariae locum®, » etc, subjiciens: « Nihil istis prosopopoiiis puerilius , atque sancto Bonovenlura indignius esse potest: » pari facilitate occurro , remittfus Lectorem ad laudatum Divi Laurentii Justiniani Opusculum, ubi capite quarto ipsissima transcripta sunt. Undecredat solus Oudinus hujusmodi, quas ipse vocat, prosopopceiis nihil puerilius^ atque indignius esse posse.
1 Torti. hujus, pag. "6, col. 1-2, sub boc lilulo : Jesiis Cruci cleiatus. — - Soliloq., eap. i, foiu. hiij. pa;?. 9S, col. 2. — » Ibid., pag. 129, col. 2. — * Stimul. Amor.y pait. I, cap. iv, pag. C39 el seq. — » Tom. III, cul iS.t. — « Stim. Amor., parl. I, cap. ui, pag, G38, col. 2.
XLVIII
ARTICULUS II. Animadversiones in pmmissa.
A.
Error Prodromi nolandus relate ad libros de Profectu Religiosorum , psig. xxxii.
Istaquidem habet Prodromus, parte prima Examinis Operum; sed parte terfia Examinis ejusdem, inter supposititia collocatum reperimus Opusculum cui titulus : De septem Pro- cessibus Religionis. Annonidem est, ac liber secundus de Profectu Religiosorum, quitamen ab auctore Prodromi inter vera, seu verisimiliora., ut modo vidinms, anuumeratus est? Incipit enim, ipso fatente : Processus Religionis, seu Profectus Religiosi septem, ac proiude iisdem verbis ac bber secundus de Profectu Religiosorum. Porroaudiamusauctoremipsum Prodromi suppositionem ejusdem iibri probari conantem : « Prima, inquit, quam ego viderim, bujus Opusculi editio, facta est cum nonnullis aliis Bonaventurae nostri OpuscuUs Brixiae an. 1495. P. Sl)aralea vetustiorem allegat, quam Venetiis proturatam an. Ii87 suspicatur. Caeterum neque a Mariano Florentino, neque a Jacobo Ptiilippo Foresto, ncque a Ludovico Pruteno, neque ab aliis antiquioribus adseritur eidem Serapliico Doctori, quin- imo Joannes Trithemius in Ubro suo de Scriptoribus Ecclesiasticis ., quem tertio emenda- vit, atque com[ilevit an. 4494, inter ea, qua Fr. David Augustanus scripsit ad Novitios spectantia disertis verbis recenset : « De compositione hominis exterioris, liber unus : Profectus Religiosi septem \ » Trithemianum testimonium roborari posse videtur ex eo etiani, quod doclrinain hoc Opusculo contenta dissentiat a Bonaventuriana. Doctor enim Seraphicus in Opusculo de septem Gradibiis contemplationis ., qnodque magis est, in Expositione Evangelii S. Luccb, hos septem contemplationis gradus enuinerat : videlicet : primum ignem, semndum unctionem, tertium exstasim, quartum speculationem, sive con- templationem, quintum gustum, sextum quietem., sive requiem, septimum gloriam *. Auc- tor hujus Opusculi de septem Processibus quatuor tantummodo gradus recenset, eosque prorsus diversos, nempe : Jubilum, ebrietatem spiritus, spiritualem jucunditatem, liquefac- tionem^. Nonne islud indicio fuerit haud obscuro auctoris omnino diversi? Addiderim quatuor illos gradus tam procul fuisse a nostri Doctoris mente, ut nequidem cum aliis in laudata Evangelii ExposiUone sive ex Richardo, sive ex Augustino productis conveniaut *. Neque praetereundum , auctorem Processuum diverso prorsus modo disserere de tribus gradibus charitatis ', ac de iis sermo sil in Opusculo Bonaventuriano de Gradibus Virtu- tum ^ Quisquis eliam contulerit hoc Opusculum de Gradibus Virtutum cum iis, quae de Iriplici humilitatis gradu traduntur in Processibus \ auctoris diversitatem faleri necessum erit. »
Quod modusdiversus recensendi contemplationis gradus indicio non sit auctoris omnino diversi, testem invoco ipsum Prodromi auctorem, qui librum secundum de Profectu Reli- giosorum eidem adtribuit Bonaventurae, ac praefatam Expositionem in Lucam. Atqui
« Cap. 455.— ' /« Luc, cap. ix, huj. cdit. toni. X, pag. 465-400. — ' Processu vii, cap. xv (mibi Lxxiii), pHjZ. 43()-4:j|,— * Cit. onp. ix, hiijus edil. tom. X, iiag. 465.— * Proce.^su vi, cap. xi (m. xxv), paj?. 386 et seq. — ' Cap. I, bujus tomi pag. 1S1 1S8. — ^ Cit. processu vi, cap. xxii (lu. xxxili), pag. 3'J4-394.
XLIX
libro secundo de Profectu Religiosorwn , capite lxxii (quotl in idem recidere videtur ac caputxvde Processu vn), eosdem quatuor, nec plures, contemplationis gradus recenset quos Processuum liber, eisque eadem apponit nomina. Ad gradus vero cliaritatisquodatti- net, observandum videtur allegata loca minime pugiiare, siquidem in Proces.sibiis, pro- cessu VI, cap. xi (quod convenit cum libro secundo de Profectu Religiosorum , cap. xxv), agitur de charitate erga Deum , in formula autem aurea de gradibus virlutum, cap. i, quaestio est de cliaritate erga proximum. Denique si contuleris, ut verbis Prodromi utar, caput tertium Formukv aurece de gradibus virtiitum^ quod esl de gradibus humilitatis cum Procesi.'M VI, cap. xxii, seu quod idem est, cum libro secundo de Profectu Religiosorum, cap. xxxiu, facile perspicies sub diversis quidem respectibus considerari humilitatis gradus, sed non ideo diversum argui auctorem. Unde infero 1. Opusculum de septem Processibus Religionis idem esse ac librum secimdum de Profectu Religiosorum ; 2. cum ex dictis liber secundus de Profectu Religiosorum, aeque ac primus, Bonaventur.fi nostro verisimiliter, ne dicam certo^ adscribendus sit, Upiisculum de septem Processibus Religionis, quod idem est, ad eum pariter pertinere.
B.
Pro vindiciis Meditationum vitce Christi. OBSERVATIO.
Auctor Ephemeridum Romanarum, vulgo La Civiltd Cattolica, dubitare minime videtur de authenticitate Meditationum vitce Christi, quas etiam censet unum ex pulcherrimis opus- cuhs Doctoris Seraphici. Ita enim scribit de ipsis, occasione editionis recens factae Veronae* Operum asceticorum S. Bonaventurae, qualia italice prodierunt decimo tertio vel certe quarto sajculo: «Quanto alle Medilazioni di S. Bonaventura, chi vorra aoquistarle ci trovera dentro non solo un'aurea lingua ed una grazia di stile commune in genere a tulte le scritture del buon secolo; ma un' eloquenza che scende al cuore^ e una dottrina sublimissima quale si dee aspettare da una delle piu belle opere del celebre dottore di S. Chiesa, onore dell' ordine Francescano. » La Civiltd Cattolica, an. 1851, vol. vi, pag. 699-700.
C.
Num Doctori Seraphico adscribi deceat Stimulum Amoris.
Aliud dubitandi motivum desumi posse videtur ex stylo liberiori quo usus est scriptor. Quis enim Bonaventurae sane pudicissimo adscribere ausit, verbi gratia, hunc locum, qui est partis primae, capitis primi * : « Qui prius fuerat pro peccatoribus in utero virginali , tunc dignatur me servum suum intra viscera sua comportare. Sed multum timeo, ne ve- uiat partus ejus? » etc. Item hunc alterum, totius scilicet Operis capitis ultimi : a Nonne cor meum, Domina, rapuisti? Et ubi, quaeso, posuisti illud, ut ipsum valeam invenire? Numquid in sinu tuo, ne inveniam, collocasti? Numquid inter ubera tua posuisti illud? Fortasse ibi posuisti illud cor meum? » etc. Num ista decent virgineae castitatis amato- rem? Lector ipse judicet.
' Opere asceiiche di S. Bonaventura volgarizzate nel trecenlo. Teolidi liugua aditi ed iuediti per la prima volta raccolti per cura di Bartolomeo Sorio P. D. 0. di Veroua. Veroua, Diouigio Ramanziui 1851. — '' Huj. tom. pag. 634, col. i .
TOM. XU. d
SERIES
OPUSCULORUM QUtE in duodecimo hogce tomo continentur
I. ItINERARIUM MEiNTIS IN DeUM 1
II. Incendium amoris 22
III. Amatorium 38
IV. LlGNUM VIT^ 67
V. SOLILOQUIUM 8f)
VI. De sex alis Seraphim 432
VII. De pugna spirituali contra septem vitia capitalia 158
VIII. ColLATIO DE CONTEMPTU SjECULI 165
IX. EXERCITIA QL.fiDAM SPIRITUALIA 169
X. De EXERCITIIS SPIRIIUALIBUS 171
XI. De REGIMINE ANIM^ AD BlANCHAM HiSPANI^E REGINAM 180
XII. De SEPTEM GRADIBUS CONTEMPLATIONIS 183
XIII. FORMULA AUREA DE GRADIBUS VIRTUTUM 187
XIV. Epistola continens viginti quinque memorialia 202
XV. De perfectione vit^ ad Sorores 209
XVI. SeRMONES DE DECEM PRiECEPTIS 228
XVII. ExPOSiTio Miss^ 237
XVIII. DE PRiEPARATIONE AD MlSSAM 278
XIX. De INSTRUCTIONE SACERDOTIS AD SE PR^PARANDUM AD CELEBRANDAM MlSSAM 288
XX. De institutione Noyitiorum, pars prima 292
XXI. Ejusdem pars secunda, seu viginti passus de virtutibus bonorum religiosorum. . . 30S
XXII. Regula Novitiorum 313
XXIII. Brevis et utilis Doctrina juvenum 326
XXIV. De profectu Religiosorum, liber primus 327
XXV. De eodem, liber secundus 362
XXVI. SpECULUM DlSCIPLINiE AD NoviTios 443
XXVII. Remedium defectuum Religiosi 498
XXVIII. Alpiiabetum Heligiosorum incipientium 501
XXIX. Alpiiabetum Religiosorum seu Boni Monachi 502
XXX. De sex alis Ciierubim ' 504
XXXI. Meditationes mtm Christi 509
XXXII. SiiMULUS amoris 631
S. R. E. CAEDINAIIS
SANCTI BONAVENTUR^
EPISCOPI ALBANENSIS, DOCTORIS ECCLESI.E SERAPHICI
OPUSCULUM
CUI TITULUS EST
ITINERARIUM MENTIS IN DEUM '
ARGUMENTUM
[Ex edit. Vatic.)
Hoc opusculum S. Bonaventurse , Joannes Gerso Cancellarius Parisiensis, prima parte opusculorum suorum, in epistola de laudibus hujus Sancti Doctoris, tantopere commendat, ut non opusculum, sed opus immensum nominet, cujus laus superior est ore mortalium. Praterea idem Gerso, parte secunda, titulo de Libro Legis, inter alia S. Bonaventurai opuscula, quibus et intellectus illuminatur et inflammatur affectus, Breviloquium notat, et Itinerarium, tanta arte compendii divinitus composita, ut supra ipsa nihil. Sfed omisso Breviloqnio, mirabile sane est hujus opusculi artificium , in quo nec rerum multitudo et magnitudo prolixum facit opus, nec operis brevitas multilu- dinera et magnitudinem rerum premit, quominus copiose tractentur. Nara a creaturis ad creatorem per sex gradus scalares usque ad anagogicos excessus procedens, simulque docens et movens, totius naturalis et supernaluralis doctrinae documenta non minus breviter compleclitur, quam abunde explicat \
PROLOGUS
In principio primum Principium a qno trem scihcet aeternum invoco per Filiura
cunctai illuminationes descendunt tanquam ejus Dominum nostrum Jesum Christum,
' a Patre luminum^ a quo omne est datum ut intercessione sanctissimae Virginis Ma-
optimum , et omne donum perfectuyn , Pa- riae, genitricis ejusdem Dei et Domini nostri
' Cf. Edit. Argenliii., an. 1495; edit. Ven., an. IGl I, loni. V, p. 338. — » Snniumm capituin hujus opu.sculi,
tora. 11; edit. Valic.,an. 1596, tom. VII, p. 131; edit. qu;E lioc loco in caeleiis edilionibus lcpilur, ad calcem
Lugd.,uu. 16i7, tom. II, p. 130; edit. Ven., an. 1153, tomi pro more nostro remiltimus. — ^ Jac, i, 17.
TOM. XU.
i
ITINERARIUM MENTIS IN DEUM.
Jesu Christi , et beati Francisci , ducis et pa- tris nostri , det ' ilhiminatos oculos mentis nostrae , « ad dirigendos pedes nostros in viam pacis illius, ' quce exuperat onmem sensum : quam '* pacem evangelizavit , et dedit Dominus noster Jesus Christus, cujus praedicationis repetitor fuit pater noster sanctus Franciscus , in omni sua praedica- tione pacem in priucipio et fine annun- tians, in omni salutatione pacem optans, in omni contemplatione ad ecstalicam pacem suspirans, tanquara civis illius Hierusalem^ de qua dicit ille vir pacis, qui * cum his qui oderunt pacem erat pacificus : « Rogate quce ad pacem simt Hierusalem. Sciebat enim quod thronus Salomonis non erat nisi in pace, cum scriptum sit "^ : In pace factus est locus ejus^ et hahitatio ejus in Sion. s. Bo- Cum igitur exemplo beatissimi patris nostri naventa- Frgncisci, hanc pacem anhelo spiritu quse-
ra septi- ' '^
mns ge- rere, ego peccator, qui loco illius beatissimi B.^lln- post ejus transitum septimus generali fra- cisco. trum ministerio, per omnia indignus suc- cedo, conligit;, ut nutu divino, anno post ip- sius beati patris transitum trigesimo tertio ad montem Alvernae tanquam ad locum quietum, amore quaerendi pacem spiritus declinarem, ibique existens dum mente trac- tarem aliquas mentales ascensiones in Deum, inter alia occurrit illud miraculum, quod in praedicto contigit loco ipsi beato Francisco, de visione videlicet Seraph alati instar Crucifixi. In cujus consideratione sta- tim visum est mihi, quod visio illa pra'ten- deret ipsius patris nostri suspeusionem in contemplando, et viam, per quam perveni- tur ad eam. Nam per senas alas illas recte intelligi possunt sex illuminalionum suspen- siones, quibus anima quasi quibusdam gra- dibus et itineribus di.^ponitur, ut transeat ad pacem, per ecstaticos excessus sapientia^ chrisliauffi. Yia autem non est nisi per ar- dentissimum amorem Crucifixi, qui adeo
> Eplics., I, 18. — * Luc, I, "9. — ' Philip., \\, 7. — « tp/ics., II, n. — » Psal. cxix, 7. — 8 Psal. cxxi, 6. — ' Psal. LX.W, 3. - 8 Gal., U, 19, 20. — ' Joan., X, 1,0. — »• Apoc, XXI', H. — " Dan., i\, 2.3,
Paulum ad tertium coelum raptum transfor- mavit in Christum, ut diceret ^ : ChristO confixus sum cruci. Vivo ego, jam non ego ; vivit autem in me Christus. Qui etiam adeo mentem Francisci absorbuit , quod mens in carne patuit, dum sacratissima pas- sionis stigmata in corpore suo ante mortem per biennium deportavit. Effigies igitursex alarum seraphicarum, insinuat sex illumi- nationes scalares, quae a creaturis incipiunt, et perducunt usque ad Deum, ad quem nemo intrat recte nisi per Crucifixum. Nam * qui non intrat per ostium in ovile , sed as- cendit aliunde, ille fur esi et latro. Si quis vero per ostium introierit, ingredietur et egredietur, et pascua inveniet. Propter quod dicit Joannes in Apocalypsi ^" : Beati, qui lavant vestimenta sua {a) in sanguine Agni, ut sit potestas eorum in ligno vitce, et per portas ingrediantur [b) civitatem : quasi diceretj quod per contemplationem ingredi non potest Hierusalem supernam, nisi per sanguinem Agni intret tanquam per por- tam. Non enim dispositus est aliquo modo ad contemplationes divinas , quae ad men- tales ducunt excessus, nisi cum Daniele " sit vir desideriorum. Desiderio autem in nobis inflammantur dupliciter, scilicet per cla- raorem orafionis, quae rugire facit a ge- mitu cordis, et per fulgorem speculationis, qua mens ad radios lucis directissime et in- tentissime se convertit. Igitur ad gemitum orationis per Christum crucifixum, per cu- jus sanguinem purgamur a sordibus vitio- rum, primura quidem lectorem invito, ne forte credat, quod sibi sufficiat lectio sine unctione, specidatio sine devotione, investi- gatio sine admiratione, circumspectio sine exultatione, industria sine pietate, scientia sine charitate, intelligentia sine humilitate, studium absque diviua gratia, speculum abs(jue sapieiUia divinilus inspirata. Prai- ventis igifur divina gralia humilibus et piis, compunctis et devotis, unctis oleo divin» laeliliae, et amatoribus diviuae sapieutiae, et
(a) Vulg. stolas suas. — (6) Inlrent in.
ejus desiderio inflammatis, vacare volenti- bus ad Deum magnificaudum, amandum tt etiam degustandum, speculaliones subjeclas propono, insinuans quod parum aut nihil est speculum exterius propositum, nisi spe- culum meutis nostrae tersum fuerit et poli- tum. Exerce igitur te^ homo Dei, prius ad stimulum conscientiae remordentem, ante- quam oculos eleves ad radios sapientioe in ejus speculo relucenles, ne forte,, ex ipsa speculatione radiorum, in graviorem inci-
CAPUT l. 3
das foveam tenebrarum. Placuit autem dis- tingfuere traclatum in septem capifula, prae- niittendo titulos ad faciiiorem intcUigentiam dicendorum. Rogo igitur, quod magis pen- setur intentio scribcntis, quam opus; magis dictorum sensus, quam sermo incultus; raa- gis veritas, quam sermonum venustas ; ma- gis exercitatio affectus, quam eruditio in- tellectus. Quod ut fiat^ non est harum spe- culationum progressus perfunctorie trans- currendus; sed raorosissime ruminandus.
CAPUT PRIMUM.
De gradibus ascensionis in Deum, et de speculatione ipsius per vestigia ejus in universo.
Beatitu- ' Beatus vir cujm est auxilium abs te : do quid. ^5ce?2Siione.s in corde suo disposidt, in valle lacrymarim , in loco quem posuit. Cum beatitudo nihil aliud sit, quam summi boni fruitio, et summum bonum sit supra nos ; nullus potest effici beatus, nisi supra seip- siim ascendat, non ascensu corporali, sed ascensu cordiali. Sed supra nos levari non possumus, nisi per virtutem superiorera nos elevantem. Quantumcumque enim gradus interiores disponantur, nihil fit, nisi divi- num auxilium comitetur. Divinum autem auxilium comitatur eos, qui petunt ex corde humiliter et devote : et hoc est ad ipsum suspirare in hac lacrymarum valle : quod fit per ferventem orationem. Oratio igitur mater et origo est sursum actionis in Deum. Ideo Donysius ' in libro de Mystica Tlieo- logia , volens nos instruere ad excessus mentales, primo prsemittit.orationem. Ore- mus igitur et dicamus ad Dominum Deum nostrum ^ : Beduc me, Domine, in via tua, et ingrediar in veritate tua : lcetetur cor meum, ut timeat nomen tuum. In hac ora- tione , orando illuminamur ad cognoscen- dura divinee ascensionis gradus. Cum enim, secundum statum conditionis nostrae, ipsa rerum universitas sit scala ad ascendendum
• Psal. Lxxxiu, 7. — 2 Dionys. Areop., de Myst.
in Deum, et in rebus qusedara sint vesti- gium, quaedam imago, quaedara corporalia, quaedam spiritualia , quaedam temporalia, quaedam aeviterna, ac per hoc quaedara extra nos, quaedam intra nos ; ad hoc quod perve- niamus ad priraum principium consideran- dum , quod est spiritualissimum, et aeter- num, et supra nos, oportet nos transire per vestigium, quod est corporale et temporale et extra nos : et hoc est deduci in via Dei. Oportet etiara nos intrare ad mentera nos- tram, quae est iraago Dei aeviterna, et spiri- tualis, et intra nos : et hoc est ingredi in veritatem Dei. Oportet etiam nos transcen- dere ad aeternum spiritualissimum, et supra nos, aspiciendo ad primum Principiura : et hoc est laetari in Dei notitia et reverentia raajestatis. Haec est igitur * via trium die- rum in solitudine ; haec est triplex illurai- nalio unius diei : et prima est sicut vespera, secunda sicut mane, tertia sicut meridies. Haec respicit triplicem rerum existentiam, scilicet in materia, in intelligentia, et in arte divina, secundum quam dictura est : Fiat, Fecit, et Factum est. Ilaec etiam respicit triplicem substantiam in Christo, qui est scala nostra, scilicetcorporalem, spiritualera et divinam.
Secundum hunc triplicem progressum , Meni raens nostra tres habet aspectus principales : vo°c'atur unus est ad corporalia cxteriora, secundum *°'™*''-
' tas , spi-
Theoloff., c. I. — » Psal. lxxxv, 11. — * Exod., III, 18.
4
ITINERARIUM MENTIS IN DEUM.
ritus, et quem vocatur animalitas seu sensualitas ; alius intra se et in se, secundum quem di- citur spiritus; tertius est supra se, secun- dum quem dicitur mens. Ex quibus omni- bus disponere se debet ad conscendendum in Deum, ut ipsum diligat ex tota mente, ex toto corde, et ex tota anima : in quo con- sistit perfecta legis observatio et simul cum hoc sapientia christiana.
Quoniam autem quilibet praedictorum modorum geminatur, secundum quod con- tingit considerare Deum ut A et 0 ; seu in quantum contingit videre Deum in unoquo- que praedictorum modorum , ut per specu- lum, et ut in speculo ; seu quia unaquaeque istarum considerationum habet commisceri alteri sibi conjunctse, et habet considerari in sua puritate : hinc est. quod necesse est hos tres gradus principales ascendere ad senarium : ut sicut Deus sex diebus perfecit universum mundum , et in septimo requie- vit, sic minor mundus sex gradibus illumi- nationum sibi succedentium ad quietem con- templationis ordinatissime perducatur. In cujus rei figura sex gradibus ^ ascendebatur ad thronum Salomonis; seraphin quse vidit Isaias * senas alas habebant ; post sex dies ' vocavit Deus Moysen de medio caliginis ; et Christus post sex dies, ut dicitur in Mat- thceo \ duxit discipulos in montem, et trans- figuratus est ante eos.
Juxta igitur sex gradus ascensionis in Deum, sex sunt gradus potentiarum animae, per quos ascendimus ab imis ad summa , ab exlerioribus ad intima, a teniporalibus ad aeterna, scilicet sensus, imagiuatio, ratio, intellectus, intelligentia, apex mentis, seu synderesis scintilla. IIos gradus hobemus in nobis plantatos per naturam , deformatos per culpam , reformatos per graliam , pur- gandos per justitiam, exercendos per scien- liam, perllciendos prr sapientiani. Secuu- dum etiam primam naturae institutionem,
' III Refj., X, 19. — *Isa., vi, 2. — ' ExocL, xxiv, 16. — * Matth., XVII, 1. — » Gen., u, 15. - « I Cor., I, 30. — ' l Tim., 1, 5.
creatus fuit homo habilis ad contemplatio- nis quietem , et ideo posuit eum '" Deus in paradiso deliciarum [a). Sed avertens se a vero lumine ad commutabile bonum, incur- vatus est ipse per culpam propriam . et to- tam genus suum per originale peccatum , quod dupliciter infecit humanam naturam , scilicet ignorantia mentem, et concupiscen- tia carnem : ita quod excaecatus homo et incurvatus in tenebris sedet ; et coeli lumen non videt, nisi sibi succurrat gratia cum justitia contra concnpiscentiam, et scientia cum sapientia contra ignorantiam : quod totum fit per Jesum Christum *, qui factus estnobis a Deo sapientia etjustitia, et sanc- tificatio et redemptio. Qui cum sit Dei vir- tus et sapientia, cum sit Verbum incarna- tum, plenum gratiae et veritatis_, gratiam et veritatem fecit : gratiam sciUcet charitatis infudit, quae cum sit "^ de corde puro, et conscientia bona, et flde non ficta, totam animam rectificat, secundum triplicem ip- sius aspectum supradictum ; scientiam ve- ritatis edocuit secundum triplicbm modura theologiae, scilicet symbolicae, propriae, et mysticae : ut per symbolicam recte utamur sensibiUbus, per propriam recte intelligibi- libus, per mysticam rapiamur ad supermen- tales excessus.
Quicumque ergo vult in Deum ascendere^ necesse est, ut vitata culpa deformante na- turam, naturales potentias supradictas exer- ceat ad gratiam reformantem, et hoc per orationem ; ad justitiam purificantem , et hoc in conversatione ; ad scieutiam iUumi- nantem , et hoc iu meditatione ; ad sapien- tiam perficientem, et hoc in contemplatione. Sicut igitur ad sapientiam nemo venit nisi per gratiam, justitiam vi scieutiam ; sic ad contemplationem nemo venit nisi per medi- tationem perspicuam, eonversationem sanc- tam, et orationem devotam. Sicut igitur gratia fundamentum est rectitudinis volun- tatis, et illustiationis perspicuaj rationis; sic primo orandum est nobis, deinde sancte vi-
(a) Vu/(j. voliiplatid. •
Origi-
nalepec-
catum
huma-
nam na-
turam
duplioi-
ter infe-
cit.
Volenti ad Deum asceads-
re quid praestan-
f
CAPUT I
vendum, tertio spectaculis verilatis iuten- dendum, etintendendo gradatim aseenden- dimi, quousque veniatur ad montem ex- ceisum, ubi videatur ' Dcus deorum in Sion.
Quoniam igitur prius est ascendere, quam descendere in scala Jacob, primum gradura ascensionis coUocemus in imo , ponendo to- tum istum mundum sensibilem nobis tan- quam speculum, per quod transeamus ad Dcum opificem summum : ut simus veri Hebraei transcuntes de ^gypto ad terram patribus repromissam ; simus et Christiani , cum Chrislo trauseuntes ex hoc mundo ad Patrem ; simus et sapientiae amalores, quae vocat et dicit ^ : Transite ad me omnes , qui concupiscitis me, et a generationibus meis adimplemini. ^ A magnitudine enim speciei et creaturcB , cognoscihiliter poterit horum creator videri. Relucet autem Creatoris summa potenlia, sapientia et benevolentia in rebus creatis, secundum quod hoc tri- pUciter nuntiat sensus carnis sensui inte- riori. Sensus enim carnis aut deservit intel- lectui rationabiliter investigauti ^ aut fideli- ter credenti, aut intellectuahter contem- planti. Contemplans considerat rerum exis- tentiam actualem , credens rerum decursum habitualeni, ratiocinans rerum prsecellen- tiam potentialem.
Primo modo aspectus contemplantis, resin seipsis considerans, videt in eis pondus, nu- merum et mensuram : pondus, quoad situm ubi inclinantur; numerum, quo distinguun- tur; et mensuram, qua limitantur. Ac per hoc videt in eis modum, speciem et ordi- nem, nec non substantiam, virlutem et ope- rationem : ex quibus consurgere potest, si- cut ex vestigio, ad inteUigendum potentiam, sapientiam et bonitatem Creatoris immen- sam.
Secundo modo aspectus fidehs, conside- rans hunc mundum, attendit originem , de- cursum et terminum. Nam * fide credi-
» Psal. Lxxxiii, 8. — * Eccli., xxiv, 26. — ' Sap., IIll, 5. — * Hebr., xi, 3.
mus (a) aptata csse scccula verho vitce ; lide credimus trium legum tempora, scilicet naturae, scripturae et gratia?, sibi succedere, et orchuatissime decurrisse ; fide rredinuis miHiiUnu per finale judiciuin terminandura fore : in primo potentiara, in secundo pro- videnliam, in tertio justitiam summi Princi- pii advertentes.
Tertio modo aspectus ratiocinantis inves- tigans, videt quaedam tantum esse, quaedam tantum esse et vivere, quaedam vero esse, vivere et discernere; et prima quidem essc minora, secunda media, tertia mehora. Vi- det iterum quaedam tantum esse corporaha quoedam partim corporaha, parlim spiritiia- lia : ex quo advertit ahqua esse mere spiri- tuaha, tanquam utrisque mehora et di- gniora. Videt nihilominus quaedam esse mutabiha et corruptibilia, ut terrestria ; quaedam mutabiha et incorruptibiha, ut coe- lestia : ex quo advertit quaedam esse immu- tabiha et incorruptibiha, ut supercoelestia. Ex his ergo visibihbus consurgit ad consi- derandum Dei poteutiam , sapientiam et bo- nitatera, ut eutem, viventem, et inteUigen- tem, mere spiritualem , et incorrupUbilem, et intransmutabilem. Haec autem considera- tio dilatatur secundura septiforraera condi- tionem creaturarum, quae est divinae po- tentiae, sapientiae et bonitatis testimonium septiforme, si consideretur cunctarura re- rura origo, raagnitudo, raultitudo, pulchri- tudo, plenitudo, et operatio, et ordo. Origo naraque rerura secundura creatiouera , dis- tincUonem et ornatura, quantum ad opera sex dierum, divinam praedicat potentiam, cuncta de nihilo producentem ; sapientiam cuncta lucide distinguentem, et bonitatera cuncta largiter adornantem. iMagnitudo au- tem rerum , secundum molera longitudinis, latitudinis, et profundituUs, secundum ex- cellcntiam virtutis longelatequeet prorunde se extendenlis, sicut patet in dilTusione lucis secunduni efficaciara operaUoins intima3 , continuae et dilfusai, sicut patet in operatione
(fl) Vulg. intelligimu3.
ignis, manifeste indicat immensitatem po- tentiae , sapientias et bonitatis trini Dei , qui in cunctis creaturis per potentiam , prsesen- tiam et essenliam incircumscriptus existit. Multitudo verorerum, secundum diversita- tem generalem, specialem et individualem, in substantia, in forma seu figura, et effica- cia ultra omnem humanam aestimationem, manifeste trium praedictarum conditionum in Deo immensitatem insinuat et ostendit. Pulchritudo autem rerum, secundum varie- tatem luminum^ figurarum et colorum, in corporibus simplicibus, mixtis et etiam com- plexionalis, sicut in corporibus ccelestibus, et miueralibus, sicut lapidibus et metallis, plantis et animalibus, tria prsedicta eviden- ter proclamat. Plenitudo autem rerum, secundum quod materia est plena formis secundum rationes seminales ; forma est plena virtute, secundum aclivam potentiam ; virtus est plena effectibus, secundum effi- cientiam : idipsum manifeste declarat. Ope- ratio multiplex, secundum quod est natura- lis, secundum quod est artificialis, secundum quod est moraUs, sua multiplicissima varie- tate ostendit immensitatem illius virtutis, artis et bonitatis, quee quidem est omnibus causa essendi, ratio intelligendi, et ordo vi- vendi. Ordo autem secundum rationem du- rationis, situationis et influentiae, scilicet per prius et posterius, superius et inferius, nobiiius et ignobilius, in hbro creaturae, in- sinuat manifeste primi Principii primitatem quantum ad infmitatem potentiae; ordo vero divinarum legum, praeceptorum et judicio- rum, in libro Scripturai, iramensitatem sa- pientiae ; ordo autem divinorum sacramen- torum , beneficiorum et retril)utionum, in corpore Ecclesiae, immensitatem bonitatis : ita quod ipse ordo nos in primum et sum- mum, potenlissimum, et sapienlissimum, et optimum evidentissime manuducit. (jui igi- tur tantis rerum creatarum splendoribus non illustratur, caecus est : qui tantis chi- moribus non evigilat, snrdus est : qui ex omnibus his effectibus Deum non laudat.
ITINERARIUM MENTIS IN DEUM.
mutus est : qui ex tantis indiciis primum Principium non advertit, stultus est.
Aperi ergo oculos, aures spirituales ad- move, labia tua solve, el cor tuum appone, ut in omnibus creaturis Deum tuum videas, audias, laudes, diligas et colas, magnifices et honores, ne forte contra te universus orbis terrarum consurgiit. Nam ob hoc ' pugmhit orbis terrarum contra insensatos, et e contra sensatis erit materia gloriae, qui secundum Prophetam possunt dicere ^ : Delectasti me, Lomine, in factnra tua, et in operihus manuum tuarum exultaho.^ Quam magnificaia sunt opera tua, Bomine ! omnia in sapientia fecisti, impleta est terra pos- sessione tua.
CAPUT II.
De speculatione Dei in vestigiis suis in hoc sensibili mundo.
Sed quoniam, circa speculum sensibilium, non solum contingit contemplari Deum per ipsa tanquam per vestigia, verum e*iam in ipsis in quantum est in eis per essentiam, potentiam et praesentiam, et hoc considerare est altius quam praecedens; ideo hujusmodi consideratio secundum tenet locum , tan- quam secundus contemplationis gradus, quo debemus manu duci ad contemplandum Deum in cunctis creaturis, quae ad mentem nostram intrant per corporales sensus.
Notandum igitur, quod iste mundus sen- sibilis, qui dicitur macrocosmus, id est lon- gus mundus, iutrat ad animcmi nostram, quae dicitur microcosmus, id est, minor mundus, per portas quinque sensuum, se- cundum ipsorum sensibilium apprehensio- nem, oblectalionem et dijudicationem. Quod patet sic : nam in eo quaedam sunt gene- rantia, quaidam generata , et quaedam re- geutia haec et illa. Generantia sunt corpora simplicia, scilicet corpora coelestia, et qua- tnor elcmenta : nam ex elt^menlis, per vir- lutcm lucis recouciliantis coulrarietatera
> Sap., V, 21. — 2 Psal. xci, 5. - ' Psal. cui, 24.
CAPUT JI.
elementorum in mixtis , liabent generari et produci qucecumque generantur et produ- cuntur per operationem virtutis naturalis. Generata vero sunt corpora ex elementis composita, sicut unneralia, vegetabilia, sen- sibilia, et corpora humana. Regentia haec et illa sunt substantioB spirituales, sive omnino conjuncta3, ut sunt animaj brutales, sive conjunctse separabiliter , ut sunt anima? ra- tionales^ sive omnino separatae, ut sunt spi- ritus coelestes, quos philosophi Intell/gcn- tias , nos Ancjelos appellamus ; quibus , secundum philosophos, competit movere corpora cceleslia , ac per hoc eis altribuitur administratio universi , suscipiendo a prima causa, scihcet Deo, virtutis influentiam, quam refundunt secundum opus guberna- tioniSj quod respicit rerum consistentiam naturalem ; secundum autem theologos, at- tribuitur ejusdem regimen universi, secun- dum imperium summi Dei, quantum ad opera reparationis, secundum quae dicuntur ' administratorU spiritus, missi propter eos, qui hcereditatem capiunt salutis. Homo Homo igitur^ qui dicitur minor mundus, m^ndus, Jtiabet quinque sensus quasi quinque portas, per quas intrat cognitio omnium, quae sunt in mundo sensibih, in animam ipsius. Nam per visum intraiit corpora sublimia et lu- minosa, et caetera colorata ; per tactum vero , corpora sohda et terrestria ; per tres vero sensus intermedios intrant intermedia, ut per gustum aquea, per auditum aerea, per odoratum vaporabilia, quae ahquid ha- bent de natura humida, ahquid de aerea, ahquid de ignea seu cahda , sicut patet in fumo ex aromatibus resoluto. Intrant igitur per has portas tam corpora simphcia, quam sensi- etiam composita ex his mixta. Quia vero tLuiuTa, sensu percipimus non sohim haec sensibiha et com- particularia, quaj sunt lux, sonus, odor, sapor, et quatuor primariae quahtates, quas apprehendit taclus ; verum eUam sensibiha communia, quae sunt numerus, magnitudo, figura, quies, et motus; et omne quod mo-
» Hebr., i, 14.
vetur, ab aho movetur , et quaedam seipsis moventur et quiescunt, ut sunt animaiia : dum per hos quinque sensus motus corpo- rum ajtprehendimus, manu dncimur ad oognitionem motorum spirituahum, tan- quam per effectum in cognilionem causa- rum .
Intrat igitur, quantum ad tria rerum ge- nera, in animam humanam per apprehen- sionem totus mundus iste sensibilis. Haec autem sensibilia exteriora sunt, qua? piimo ingrediuntur ad animam per portas quin- que sensuum. Intrant, inquam, non per substantias suas, sed per similitudines suas^ primo generatas in medio, et de medio in organo exteriori, et de organo exte- riori in interiori , et de hoc in potentia ap- prehensiva : et sic generatio speciei in me- dio, et de medio in organo, et conversio potentiae apprehensivae super iUam facit ap- prehensionem omnium eorum, quae exterius anima apprehendit.
Ad hanc apprehensionem, si sit rei con- venientis, sequitur oblectatio. Delectatur autem sensus in objecto per similitudinem ^eniente
sequitar
abstractam percepto vel ratione speciosita- appre- tis, sicut in visu; vel ratione suavitatis, si- nem'°' cut in odoratu et auditu ; vel ratione salu- britatis , sicut in gustu et tactu, appropriate loquendo. Omnis autem delectatio est ra- tione proportionalitatis. Sed quoniam spe- cies tenet rationem formae , virtutis et ope- rationis, secundum quod habet respectum ad principium a quo manat, ad medium ad quod transit, et ad terminum in quem agit : ideo proporlionalitas aut attenditur in sinii- litudine, secundum quod tenet rahonem speciei seu forma^ , et sic dicitur speciositas, quia pulchritudo nihil est aliud qnam aequa- Pdi=hri- litas numerosa, seu quidam partium situs quid. cum coloris suavitafe; aut altenditur pro- portionalitas in quantum tenet rationem po- tentiae seu virtutis, et sic dicitur suavitas, cum virtus agens non improportionaliter excedit recipientem, quia sensus tristatur in extremis, el iu mediis delectatur ; aut at-
Deleo- tatio in re con-
8
ITINERARIUM MENTIS IN DEUM.
tenditur proportionalitas in quantum tenet
rationem efficaci» et impressionis , (a) quae
tunc est proportionalis , quando agens im-
primendo replet indigentiara patientis, et
hoc est salvare et nutrire ipsum, quod ma-
xime apparet in gustu et tactu. Et sic appa-
ret, quomodo per oblectationem delectabilia
exteriora, secundum triplicem ratiouem
delectandi, per sirailitudinem intraut in ani-
mam.
Dijudi- Post hanc apprehensionem et delectatio-
"^preheT nem fit dijudicatio, qua non solum dijudi-
etdekT- catur utrum hoc sit album vel nigrum ,
tationem quia hoc sohim pertinet ad sensum exterio-
seqaitur.
rem ; non solura utrum sit salubre vel noci- vum , quia hoc pertinet ad sensum interio- rem ; verum etiam qua dijudicatur et ratio redditur, quare hoc delectat. Et in hoc actu inquiritur de ratione delectationis, quae in sensu percipitur ab objecto. Hoc est autem, cum quseritnr ratio pulchri , suavis et salu- bris, et invenitur quia hsec est proportio sequaUtatis. Ratio autem sequahtatis est ea- dem in magnis et parvis, nec extenditur di- mensionibus , nec succedit seu transit cum transeuntibus , nec motibus alteratur. Ab- strahit igitur a loco, tempore et motu, ac (6) per hoc est incoramutabihs, incircum- scriptibiUs, interminabiUs^ et omniiio spiri- Dijndi- tualis. Dijudicatio igitur est actio, quae spe- ^'j_ ciem sensibilem , sensibiliter per sensus ac- ceptam, introire facit, depurando fc) et ab- strahendo, in potentiam intellectivam. Et sic totus iste mundus introire habet in ani- mam humanam per portas quinque sen- suum, secundum tres operationes praedictas, Haec autem omnia sunt vestigia, iri qui- bus speculari possumus Deum nostrum. Nam cum species apprehensa sit simiUtudo in medio genita, et deinde ipsi organo ira- pressa, et per illam irapressionein in suum princi[)ium, sciUcel in objectura cognoscen- dum deducat, aianifeste insinuat, quod iUa lux aeterna generat ex se simiUtudinem,
■« Hpbr., I, 8. 'a) Suppl. et sic dicitur splubritas. Ha Ubaghs in
seu splendorem coaequalem , consubstantia- lem et coaeternalera ; et quod iUe qui est imago et siraUitudo invisibilis Dei, et * splen- dor glorice, et figura substantiw ejus, qui ubique est per priraam sui generationem, sicut objectum in toto medio suam generat simiUtudinem, per gratiam unionis unitur, sicut species corporaU organo , individuo rationaUs naturae, ut per illam unionem nos reduceret ad Patrem, sicut ad fontale prin- cipium et objectum. Si ergo omnia cognos- cibUia habent sui speciem generare, mani- feste proclamant , quod in illis, tanquam in specuUs, videri potest aeterna generatio Verbi, Imaginis et Filii, a Deo Patre aeterna- Uter emanantis.
Secundum hunc modum, species delectans ut speciosa, suavis et salubris, insinuat quod in iUa prima specie est prima speciosi- tas , suavitas et salubritas ; in qua est sum- ma proportionalitas et aequaUtas ad gene- rantem ; in qua est virtus, non per phantas- ma, sed per veritatem apprehensionis illa- bens; in qua est irapressio salvans, 3t suffi- ciens, et omnem apprehendentis indigen- tiam expellens. Si ergo delectatio est con- junctio convenientis cum conveniente, et solius Dei similitudo tenet rationera summe speciosi, suavis et salubris, et unitur secun- dum veritatem, et secundum intiraitatem, et secundum plenitudinem replentem om- nem capacitatem : manifeste videri potest , quod in solo Deo est fontalis et vera delecta- tio, et quod ad ipsam ex omnibus delec- tationibus raanuducimur requirendam.
ExceUentiori autem modo et immediatiori, dijudicatio ducit nos in aiternam veritatem certius speculandam. Si enim dijudicaUo habet fieri per raUonera abstrahentem a lo- co, tempore et mutabiUtate, ac per hoc a diraensione, successione et transrautatione , per rationera iramutabilem, et incircum- scriplibilem, et interminabilem; nihil autem
/lu/io /oc. Ohservrntur ni/iilominus decreta S. Sedis, ■2 Mart. cl 30 .iur/. 1866, i'i libros philosophicos ejus- (lcm. — {b)jCcBl. edit. at.— (c) Al. depulajido, mendose.
Delecla-
tio Tera in solo Ueo.
1
CAPDT 11.
9
est omnino immutabile, incircumscriptibile et interminabile , nisi quod est aeternum; omne autem quod est aeternum, est Deus, vel in Deo : siergo omnia, qna^cumque cor- tius dijudicamus, per hujusmoili rationem di- judicamus, patet quod ipse estratio omnium rerum,et regula infallibilis, etlux veritatis, in qua cuncta relucent infallibiter, indelebi- litcr, indubitanter , irrefragabiliter , indiju- dicabiliter, incommutabibter, incoarctabili- ter, interminabiliter , indivisibiliter et intel- lectualiter, et ideo leges illffi per quas judi- camus certitudinaliter de omnibus sensibili- bus in nostram considerationem venientibus, cum sint infallibiles et indubitabiles intellec- tui apprehendentis , sint indelebiles a me- moria recolentis tanquam semper praesen- tes, sint irrefragabiles et indijudicabiles in- tellectui judicantis, quia, ut dicit Augusti- nus S nullus de eis judicat, sed per illas : necesse est eas esse incommutabiles et in- corruptibiles tanquam necessarias, et in- coarctabiles («), tanquam incircumscriptas, et interminabiles tanquam a^ternas, ac per hoc indivisibiles tanquam intellectuales et incorporeas ; non factas, sed increatas, aeter- naliter existentes in arte aeterna , a qua, per quam et secundum quam formantur spe- ciosa omnia Vel formosa : et ideo nec certi- tudinaliter judicari possunt, nisi per illam, quse non tantum fuit forma cuncta produ- cens, verum etiam cuncta conservans et dis- tinguens, tanquam ens in omnibus formam tene. , et regula dirigens , et per qiiam di- judicat mens nostra cuncta, quae per sensus intrant in ipsam.
Haec autem speculatio dilatatur secundum consideralionem septem diCTerentiarum nu- merorum, quibus, quasi septem gradibus, conscenditur in Deum, secundum quod osten- dit Augustinus in hbro de Vera Religione, et in sexto Musicce , ubi assignat difTerentias numerorum gradatim conscendentiumab his sensibilibus usque ad opificem omnium , ut in omnibus videatur Deus. Dicit enim nu-
Aug., de ver. Relig., c. xxxi, n. 58.
meros esse in corporibus , et maxime in so- nis et vocibus, et hos vocat sonaiiles; nu- meros ab his abstractos, et in sensibus nos- tris reccptos , et hos vocat occursores ; nu- meros ab anima procedentcs in corpus, si- cut patet in gesticulationibus et sallationi- bus, et hos vocat progressores ; numeros in delectationibus sensuum, ex (&) conversione intentionis super speciem receptam, et hos vocat sensuales ; numeros in memoria reten- tos, et hos vocat memoriales; numerosetiam per quos de his omnibus judicamus, et hos vocatjudiciales, qui,utdictumest,necessario sunt supra mentem, tanquam infallibiles et indijudicabiles. Ab his autem imprimuntur mentibus nostris numeri artificiales, quos tamen inter illos gradus non enumerat Au- gustinus, quia connexi sunt judicialibus; et ab his manant numeri progressores, ex quibus creantur (c) numerosae formae artifi- ciatorum, ut a summis per media ordinatus fiat descensus ad infima. Ad lios etiam gra- datim ascendamus a numeris sonantibus, mediantibus occursoribus , sensuahbus et memorialibus.
Cum ergo omnia sint pulchra, et quodam modo delectabiha, et pulchritudo et delecta- tio non sint absque proportione, et propor- tio primo sit in numeris, necesse est omnia esse numerosa : ac per hoc numerus est praecipuum in animo Conditoris exemplar, et in rebus praecipuum vestigium ducens in sapientiam. Quod cum sit omnibus evi- dentissimum, et Deo propinquissimum, propinquissime quasi per septem differen- tias ducit iu Dcum, et facit eum cognosci in cunctis corporalibus , et sensibihbus : dura- que numerosa apprehendimus, nuraerosis proportionibus delectamur, et per numero- sarum proporlionum leges irrefragabiliter judicamus.
Ex his duobus gradibus primis, quibus manuduciraur ad speculandum Deum in vesligiis, quasi ad modum duarum alarum
[n) Ccet. edit. incoarctibiles, et. — (6) Al. et. — (c) Ita Edit. Vat. Al. causanlur.
1«
ITJNERARIUM MENTIS IN DEUM.
descendentium circa pedes, colligere possu- mus, quod omnes creaturae istius sensibilis mundi, animum contemplantis et sapientis ducunt in Deum aBternum, pro eo quod illius prirai principii , potentissimi , sapien- tissimi, optimi, illius aeternae originis, lucis et plenitudinis, illius, inquam, artis efficien- tis, exemplantis et ordinantis, sunt umbrse, resonantise et picturae , sunt vestigia , simu- lachra et spectacula nobis ad contuendum Deum proposita, et signa divinitus data. Quae, inquam, sunt sicut exemplaria, vel potius exempla, proposita mentibus adhuc rudibus et sensibihbus, ut per sensibilia, quae vident, transferantur ad intelligibilia quae non vident, tanquam per signa ad signata. Signiflcant autem hujusmodi crea- turse hujus mundi sensibilis invisibilia Dei, partim quia Deus est omnis creaturae origo^ exemplar et flnis, et omnis effectus est signum causae, et exemplatum exera- plaris , et via finis ad quem ducit ; par- tim ex propria repraesentatione , parlim ex prophetica prffifiguratione , partim ex ange- lica operatione, et parlim ex superaddita institutione. Omnis enim creatura ex natura est iUius aeterns sapientiae quadam effigies et similitudo ; sed speciaUter illa;, quse in li- bro Scripturae per spiritum prophetiae as- sumpta est ad spirituahum praefiguralio- nem ; speciahus autem illae creaturje, in quarum effigie Deus angelico ministerio vo- luit apparere; speciahssime vero ea, quara voluit ad signandura instituere, quae tenet non solum rationem signi secundum nomen commune, verum etiam sacramenti. Ex qui- bus omnibus coUigitur, quod ' invisibilia Bei a creatura mundi per ea, qwe facta sunt, intellecta conspiciuntur : ita quod qui no- lunt ista advertere, et Deum in his omnibus cognoscere, benedicere ct amare, inexcusa- biles sint, dum nolunt transferri de tenebris in admirabile liimen Dei. Deo autem gratias per Jesura Christum Dominura noslnira , qui nos de tenebris transtulit in adrairabile
* Rom., I, 20. — « 1 Cor., xiii, 12.
luraen suum, dum per haec lumina exterius data, ad speculum mentis nostrse, in quo re- lucent divina, disponimur ad reintrandum.
CAPUT III.
De speculatione Dei per suam imaginem, naturalibus potentiis insignitam.
Quoniam autem duo gradus prsedicti, du- cendo nos in Deum per vestigia sua, per quae in cunctis creaturis relucet, manuduxerunt nos usque ad hoc, ut ad nos reintraremus, in men- tera scilicet nostrara , in qua divina relucet imago; hinc est, quod jam tertio loco ad nosmetipsos intrantes, et quasi atrium forin- secus relinquentes , in sanctis , scilicet ante- riori parte tabernaculi, conari debemus per speculura videre Deum : ubi ad raodura can- delabri relucet lux veritatis in facie nostrae mentis , in qua scilicet resplendet imago beatissimse Trinitatis.
Intra igitur ad te , et vide quoniam mens tua amat ferventissime semetipsara ; nec se posset amare, nisi se nosceret ; nec se nosce- ret, nisi sui merainisset, quia nihil capimus per intelligentiam , quod non sit praesens apud nostram memoriam. Et ex hoc adver- tis aniraam tuam triplicem habere potentiam, non oculo carnis , sed oculo rationis. Consi- dera igitur harura trium potentiaruni ope- rationes et habitudines , et videre poteris Deum per te tanquam per imaginem , qnod est videre * perspeculum et in cenigmate.
Operatio autem meraoriae est retentio et Memo- repraesentatio non solum praesentium , cor- raUoT^ poralium et temporalium, verura etiara suc- cedentiura, simplicium et sempilernaliuni. Retinet nanique menioria praeterita per re- cordationem , praesentia per susceptionem, futura pcr prffivisionem. Retinet etiam sini- piicia, sicut priucipia quantitatum conti- nuarum et discretarum, ut punctum, instans ct unilalem, sine quibus irapossibile est meminisse aut cogitare ea, quai principian- tur per hsec. Retiuet nihilominus scientiarum
CAPUT III.
principia et dignitates, ut sempiternalia, et sempiternaliter , qiiia nunquani potest sic oblivisci eorum, dummodo ratione utatur, quin ea audita approbet, et eis assentiat, non tanquam de novo percipiat, sed tanquam sibi innata et familiaria recognoscat : sicut patet, si proponaturalicui : « De quolibet affir- matio, vel negatio; » vel : « Omne totum est majus sua parte ; » vel quificumque alia di- gnilas cui non est contradicere , admittitur ratione. Ex prima igitur retentione actuali omnium temporaliuin , prseteritorum scili- cet, prsesentium et futurorum, habeteffigiem aeternitatis , cujus prsesens indivisibile ad omnia tempora se extendit. Ex secunda ap- paret, quod ipsa non solum habet ab exte- riori formari per phantasmata ; verum etiam a superiori_, suscipiendo et in se habendo simplices formas, quse non possuut introire per portas sensuum, et sensibilium phanta- sias. Ex tertia habetur , quod ipsa habet lucem incommutabilem sibi praesentem , in qua meminit invariabilium veritatum. Et sic per operationes memorise apparet , quod ipsa anima est imago Dei et similitudo adeo sibi prsesens et eum habens praesentem, quod eum [a) actu capit , et per potentiam capax ejus est, et particeps esse potest.
Operatio autem virtutis intellectivee est in perceptione intellectus terminorum, proposi- tionum et illationum. Capitaulum intellectus terminorum significata, cum comprehendit quid est unumquodque per diffmitionem. Sed diffinitio habet fieri per superiora^ et illa per superiora diffiniri habent , usquequo veniatur ad superna (6) et generalissima, quibus ignoratis non possunt intelbgi dif- finitive inferiora. Nisi igitur cognoscatur quid est ens per se^ non potest plene sciri diffinitio alicujus speciahs substantiae. Nec ens per se cognosci potest, nisi cognoscatur cum suis conditionibus quae suut unum, EQsmui- verum, bonum. Ens autem cum possit cogi- coSe- ^^^ ^^ diminutum et ut completum, ut im- ratum. perfcctum et ut perfectum, ut ens in potentia
» Joan., I, 9. — » Ibid.. 1.
et ut cns in actu , ut ens secundum quid et ut ens simphciler, ut ens in parte et ut ens totaUter, ut ens transiens et ut ens manens, ut ens per aliud [c) ct ut ens per se, ut ens permixtum non enti et ut ens purum, ut ens dependens et ut ens absolutum , ut ens pos- terius et ut ens prius, ut ens mutabile et ut ens immutabile , ut ens simplex et ut ens compositum : cum privationes et defectus nullatenus possint cognosci nisi per positio- nes, non venit intellectus noster ut plene resolvens intellectum alicujus entium crea- torum, nisi juvetur ab intellectu entis puris- simi, actuaiissimi, completissimi et absoluti, quod est simpliciter et ajternum ens, in quo sunt rationes omnium in sua puritate. Quo- modo autem sciret intellectus hoc esse ens defectivum et incompletum, si nullam habe- ret cognitionem entis absque omni defectu ? Et sic de aUis conditionibus praelibatis. Intel- leetum autem propositionum tunc intellectus noster dicitur veraciter comprehendere, cum certitudinaliter scit illas veras esse : et hoc scire est scire , quoniam non potest falli in illa comprehensione. Scit enim, quod veritas illa non potest aUter se habere. Scit igitur veritatem illam esse incommutabilem. Sed cum ipsa mens nostra sit commutabilis, illam sic incommutabiliter relucentem non potest videre, nisi per aliquam aliam lucem omni- no incommutabihter radiantem/, qaam im- possibile est esse creaturam mutabilem. Scit igitur in illa luce, quae ^ Uluminat omnem hominem venientem in hunc mundwn ^qnce est lux vera, et * Verbum in jmncipio apud Dewn. Intellectum autem illatiouis tunc ve- raciter percipit noster intellectus, quando videt quod conclusio necessario sequitur ex praemissis : quod uon solura videt in termi- nis necessariis, verum etiam in contingenti- bus, ut : « Si homocurrit, homo movetur. » Ilanc autem necessariam habitudinem per- cipit non solum in rebus entibus , verum etiam in non entibus. Sicut enim iu homiue
[ri) Al. Denm. Iln Uhaghs. — (h) Al. suprema. Ita Ubaghs. — (c) C(Bt. edit, illud.
12
ITINRRARITIM MENTTS IN DEUM.
existente sequitur : « Si homo currit, homo movetur, » sic etiam [a] non existente. TTiijus- modi igitur illationis necessitas non venitab existentia rei in raateria, quia est contingens ; nec ab existentia rei in anima, quia tunc esset fictio , si non esset in re. Venit igitur ab exemplaritate in arte aeterna , secundum quam res liabent aptitudinem et liabitudi- nem ad invicem , ad illius a?ternae artis re- prsesentationem. Omnis igitiir, ut dicit Au- gustinus in libro de Vera Religione \ vere ratiocinantis lumen accenditur ab illa veri- tate^ et ad ipsamnititur (6) pervenire (c). Ex quo manifeste apparet , quod conjunctus sit intellectus noster ipsi aeternse veritati, dum, nisi per illam docentem, nihil verum potest certitudinaliter capere. Videre igitur per te potes veritatem, quae te docet , si te concu- piscentiae et phantasmata non impediant , et se , tanquam nubes, inter te et veritatis ra- dium non interponant. Eiectivae Operatio autem virtutis electivae attendi- operatio, ^ur iu consilio, judicio et desiderio. Consi- Tium autem est in inquirendo quid sit me- lius, hoc an iilud : sed raelius non dicitur, nisi per accessura ad optimum : accessus autem est secundum majorem assimilatio- nem : nullus igitur scit utrum lioc sit illo melius, nisi sciat illud optimo magis assimi- lari : nullus autem scit aliquid aUi magis a?similari, nisi illud cognoscat. Non enim scio liunc similem esse Petro, nisi sciam vel cognoscam Pelrum. Omni igitur consilianti necessario est impressa notilia sumnii boni. Judicium autem ccrtum de consiliabilibus est per aliquam legem : nullus autem certi- tudinahter judicat per legem, nisi certus sit quod illa lex recta sit, et quod ipsara judi- care non debet. Sed mens nostra judicat de seipsa : cura igitur non possit judicare de lege per quam judicat, lex illa supt^rior est mente nostra ; et per hanc judicat, secundum quod sibi irapressa est. Nihil autem est superius menle humana^nisi solus illequi fecit eam :
igitur, in judicando, delibef ativa nostra per- tingit ad divinas leges, si plena resolutione dissolvat. Desiderium autem principaUter est ipsius,quod maxirae ipsuramovet : maxime autem movet , quod maxime amatur : maxime autem amatur esse beatum : bea- tura autem esse non habetur, nisi per opti- mum et fmem uUimura : nihil autera appetit humanum desiderium , nisi summum bo- num, vel quod est ad illud , vel quod habet aUquam effigiem iUius. Tanta est vis summi summi boni, ut nihil nisi per illius desiderium a creatura possit amari : quse tunc fallitur et errat , cum effigiem et simiilachrum pro veritate acceptat.
Vide ergo quomodo anima Deo est pro- pinqua, et quoraodo memoria in aeternita- tem, intelligentia in veritatem , electiva po- tentia ducit in bonitatem summam secundum operationes suas. Secundum autem harum polentiarum ordinem, originem ethabitudi- nem, ducit in ipsam beatissimam Trinitatem. Nam ex memoria oritur intelUgeritia , ut ipsius proles , quia tunc inteUigimus, cum similitudo, qua3 est in meraoria , resultat in acie intellectus : quae nihil aliud est quam verbum. Ex memoria et intelligentia spira- tur amor , tanquam nexus amborum. ITaec tria , scilicet mens generans , verbum , et amor, sunt in anima quoad meraoriam, in- telligentiam et voluntatem, quae sunt con- substantiales, coaequales et coaevae, se in- vicem circumincedentes. Si igitur Deus perfectus est spiritus, habet memoriam, inteUigentiam et voluntatem , habet et ver- bum genitum , et araorem spiratum , qui necessario distinguuntur, cura unus ab altero producatur : non essentialiter, non acciden- taliter : ergo personaliter. Dura igitur niens seipsam considerat, per se tanquam per spe- culum consurgit ad speculandam Trinitatem beatam Patris, Verbi et Amoris, trium per- sonarum coaeternarum, coaequalium et con- substanUalium , ita quod quilibet triuin in
' Aug., de ver, Relig., c. xxxix, n. 12.
(o) Suiifil. iu. — {0) Deest uititur i;» edit. Vatic. et Venet. i754. — (c) Ai. perveniet.
CAPITT IV.
13
quolibet est aliorum , unus tamen non est alius : sed ipsi tres sunt unus Dens.
A(l hanc speculationem, quam habet anima
de suo principio trino et uno, per Irinitaleni
suarum polentiarum , per qaas est imago
Dei, juvalur per lumina scientiarum, quae
ipsam perficinnt et informant, et Trinitatem
Phiio- beatissimam tripliciter repra^sentant. Nam
tHpiex. omnis philosophia, aut est uaturalis, aut ra-
tionahs, aut morahs. Prima agit de causa
essendi, et ideo ducit in potentiam Patris;
secunda, de ratione intelligendi^ et ideo ducit
in sapientiam Verbi ; tertia, de ordine vi-
vendi, et ideo ducit in bonitatem Spiritus
sancti. Rursusprima dividilur iu Metaphysi-
cam^ Mathematicam, et Physicam. Et prima
est de rerum essentiis; secunda de numeris
et figuris ; tertia de naturis , virtutibus et
operationibus diffusivis. Et ideo prima in
primum principium Patrem , secunda in
ejus imaginem Filium, tertia ducit in Spiri-
lus sancfi donuni. Secunda dividitur in
Grammaticam, qujfi facit potentes ad expri-
raendum ; Logicara , quae facit perspicaces
ad arguendum ; Rhetoricam , quse facit ha-
biles ad persuadendum sive movendum : et
hsec similiter insinuat mysterium beatissi-
mse Trinitatis. Tertia dividitur in Monasti-
cam, OEconomicam, et Politicam : et prima
insinuat primi Principii innascibihtatem ;
secunda, Fihi farailiaritatem ; tertia, Spiritus
sancti liberalitatem. Omnes autem istaj seien-
tiae habent regulas certas et infaUibiles, tan-
quam lumina et radios descendentes a lege
aeterna in mentem nostram. Et ideo mens
nostra tantis splendoribus irradiata et super-
fusa , nisi sit caeca, manuduci potest per
seipsam ad contemplandam illam lucem
aeternam. Hujus autem lucis irradiatio et
consideratio sapientes suspendit in admira-
tionem , et e contra insipientes , qui non
credunt ut intelligant, ducit in perturbatio-
nem,utirapIeaturiIludpropheticum* : Illu-
minans tu mirabiliter a montihus ceternis ;
turbati sunt omnes insipientes corde.
' Psal. LXXV, 5. — 2 joan., X, 9.
CAPUT IV.
De speculatione Dei in sua imagine, donis gratuitis reforrnata.
Sed quoniam non solum per nos transeun- do^ verum etiam in nobis contingit contem- plari priraimi Principium, et hnc raajus est quam praecedens ; ideo Iiic modus conside- randi quartum obtinet contemplationis gra- dum. Mirum autem videtur, cum ostensuro sit quod Deus ita propinquus sit raentibus nostris, quod tam paucorum est in seipsis primum Principium speculari. Sed ratio est in promptu, quia mens humana, soUicitndi- nibns distracta, non intrat ad se per memo- riam ; phantasmalibus obnubilata, non redit ad se per intelligentiam ; concupiscentiis illecta, nequaquam revertitnr ad seipsam per desiderium suavitatis internae et laititise spi- ritualis. Ideo totaliter in his sensibilibus ja- cens, non potest ad se tanquam ad Dei ima- ginem reintrare.
Et quoniam ubi quis ceciderit, necesse habet ibidem recumbere, nisi apponat quis et adjiciat ut resurgat, non potuit anima nos- tra perfecte ab his sensibilibus relevari ad contuitum sui, et aeternae veritatisin seipsa, nisi veritas , assumpta forma humana in Christo, fieret sibi scala reparans priorem scalam, qua3 fracta (a) fuerat in Adam. Unde quantumcumque sit iUuminatus quis lumine natura', et scientiai acquisitae , non potest intrare in se , ut in seipso delectetur iu Do - mino , nisi mixliante Christo , qui dicit * : Ego suin ostium. Per me si quis introierit, salvabitur, et ingredietur, et egredietur, et pascua inveniet. Ad hoc autem ostium non appropinquamus, nisi in ipsum credamus, speremus et amemus. Necesse est igitur, si reintrare volumus ad fruitionem veritatis tanquam ad paradisum, quod ingrediamur per fidem, spem et cliarilatem mediatoris Dei ethominum Jesu Christi, qui est tanquam lignum vitcE in medio paradisi.
(a) luiit. Vdtic. el Ven. Vbaghs in hunc loc.
\T6i, habevt facta. Vid.
14
Tribus Supervestienda est igitur imago mentis
b^nstheo- nostrae tribiis virtutibus theologicis, quibus
s°u 'er- anima purificatur, illuminatur et perficitur :
Testien- ^t sic imago reformatur^ reficitur et confor-
da mens
nostra. mis supemaB Hierusalem efficitur , et pars Ecclesiae militantis, quse est proles , secun- dum Apostobjm , Hierusalem coelestis. Ait enim * : llla quce sursum est Hierusalem, libera est : quce est mater nostra. Anima igitur credens , sperans et amans Jesum Christum, qui est Verbum Patris incarna- tum, increatum et inspiratum, scilicet ' via, veritas, et vita : dum per fidem credit in Christum, tanquam in Verbum increatum, quod est verbum et splendor Patris, recupe- rat spiritualem auditum et visum : auditum, ad suscipiendum Christi sermones ; visum, ad considerandum ipsius lucis splendores. Dum autem spe suspirat ad suscipiendum Verbum inspiratum , per desiderium et ^ffectum recuperat spiritualem olfactum ; dum charitate complectitur Yerbum incarna- tum, ut suscipiens ab ipso delectationem, et ut transieas in illud per ecstaticum amorem, recuperat gustum et tactum. Quibus sensi- bus recuperatis_, dum sponsum suum videt et audit., odoratur, gustat et amplexatur, decantare potest, tanquam sponsa, Canticum Canticorum, quod ftictum fuit ad exercitium contemplationis secundum hunc quartum gradum, quem nemo capit, nisi qui accipit, quia magis est in experientia affectuah, quam in consideratione rationali. In hoc namque gradu recuperatis sensibus interio- ribus, ad videndum summe pulchrum, ad audiendum summe harmonicura {a), ad odo- randum summe odoriferum , ad degustan - dum summe suave, ad apprehendendum summe delectabile , disponitur anima ad mentales excessus, scihcet per devotionem, admirationem et exuKationem , secuudum illas tres exclamationes , quse fiunt in Can- ticis Canticorum : quarum prima fit per superabundantiam devotionis , per quam fit
ITINERARIUM MENTIS IN DEUM.
anima sicuti ' virgula fumi ex aromatibus myrrhce et thuris ; secunda , per excellen- tiam admirationis^ per quam fit anima sicut aurora , luna et sol , secundum proces- sum illuminationum suspendeutium ani- mam ad admirandum Sponsum conside- ratum ; tertia, per superabundantiam exul- tationis , per quam fit anima suavissimse delectationis * deliciis afjfluens, inrnxa tota- liter super dilectum suum. Quibus adeptis, efficitur spiritus noster hierarchicus ad conscendendum sursum , secundum con- formitatem ad illam Hierusalem supernam, in quam nemo intrat, nisi prius per gra- tiam ipsa in cor descendat, sicut vidit Joan- nes ® in Apocalypsi sua. Tunc autem in cor descendit , quando per reformationem ima- ginis , per virtutes theologicas , et per oblectationes spiritualium sensuum , et sus- pensiones excessuum efficitur spiritus nos- ter hierarchicus , scilicet purgatus , illu- minatus et perfectus. Sic etiam gradibus novem ordinum insignitur, dum ordinate in eo interius disponitur nuntiatic , dictatio, ductio , ordinatio , roboratio , imperatio , susceptio , revelatio et unitio , quae gra- datim correspondent novem ordinibus an- gelorum , ita quod trium primo dicto- rum gradus respiciunt in mente humana naturam , tres sequentes industriam , et tres postremi gratiam. Quibus habitis, ani- ma, intrando in seipsam, intrat in super- nam Hierusalem , ubi ordines angelorum considerans, videt in eis Deum, qui habitans in eis, omnes eorum operatur operationes. Unde dicit Bernardus ad Eugeuium "^ , quod «Deus (in Seraphin) amat ut charitas, (in Cherubin) novit ut veritas, (in Thronis ) sedet utaequitas, (in Dominationibus) dominatur ut majestas, (in Principatibus) regit ut princi- pium, (in Potestatibus ) tuetur ut salus, (in Virtutibus) operatur ut virtus, (in Archange- lis) relevat ut lux, ( in Angelis) assistit ut pie- tas. » Ex quibus oranibus videtur ' Beus
• GuL, IV, (;. — 2 Joan., xiv, 26.— ' Cant., iii, G.— * Ibid., ?.— » IbiJ., viu, 5.— « Aiioc., .\XI, 2.— ■» Bern.,
ik Consid., lib. V, c. v, n. 11, iu lin (a) CcBt. edit. hanuoDiacum.
— » I Cor., XV, 28.
CAPUT IV
omnia in omnibiis, per contemplationeni ip- sius, in mentibus in quibus habitat per dona affluentissimce charitalis. sacrffl Ad hujus autcm speculationis g-radum, ra^od'- specialiter et pra^cipue adminiculatur cousi- deratio, (jeratio sacrae Scripturae divinitus immissai, sicut philosophia ad pra^cedentem. Sacra enim Scriptura principahter est de operibus reparationis : unde et ipsa praecipue agit de fide, spe et charitate, per quas virtutes habot anima reformari ; et speciahssime de chari- tate , de quadicit Apostolus *, quod est fmis prcecepti, secundum quod est de corde puro, conscientia bona , et /ide non ficta. Ipsa est plenitudo legis, ut dicit ^ idem. Et Salvator nosfer asserit ^, totara legem prophetasque pendere in duobus praeceptis ejusdem, scili- cet iu dileclione Dei et proxirai : quae duo in- nuuntur in uno Spouso Ecclesiae, Jesu Chris- to, qai simul est proximus et Deus, simul frater et Dominus, simul etiam Rex et ami- cus, simul Yerbum increatum et incarnatum, Formator noster et Reforraator , A etQ; qui etiam suramus Hierarcha est, purgans, illu- minans et perficiens sponsam, scilicet totam Ecclesiam^ et quamlibet animam sanctam. De hoc igitur Ilierarcha , et ecclesiastica hierarchia, est tota sacra Scriptura, per quara docemur purgari, illuminari et per- fici : et hoc secundum triplicem legem in ea traditam , scilicet naturae, scripturae et gra- tiae, vel potius secundum triplicem parlem ejus principalem, scilicet legem mosaicam purgantem, revelationem propheticam illus- trantem, et erudilionem evangelicam perG- cientem : vel potissimum secundum tripli- cem ejus inteUigentiam spiritualem, scilicet tropologicam , quae purgat ad honestatem vitae; allegoricam, quae illuminat adclarita- tem intelhgentiae ; et anagogicam, quae per- ficit per excessus mentales , et sapientiae perceptiones s;:avissimas : secundum tres virtutes praedictas theologicas , et sensus
> I Tim., I, 7. — = nom. xxn, 40. — * Cant., ii, 7 « Rom., V, 5. — ' I Cor., ii,
, XIII, 10. — 8 Matlh., — ' Gal., n\, 19. — 11.
45
spirituales reformatos, et excessus tres su- pradictos, et actus mentis hierarchicos, qui- hus ad interiora regreditur mens nostra, ut ibideai speculctur Deuin in s[)lendoribus sanctorum, vX m eisdem, lan(]uam iii cubili- bus, dormiat in pace et requiescat , Sponso adjurante * quod non excitetur, donec do ejus voluutate procedat.
Ex his autem duobus gradibus mediis, pcr quos ingredimur ad contemplandum Deum intra nos, tanquam in speculis ima- ginum creatarum, et hoc quasi ad moduiu alarum expansarum ad volandum, quae tene- bant medium locum, intelligere possumus, quod in divina manuducimur per ipsius animae rationalis potentias naturaliter insitas, quantum ad earum operationes,, habitudines et habitus scientiales, secundum quod appa- ret ex tertio gradu. Manuducimur etiam per ipsius animae potentias reformatas , et hoc gratuitis virtutibus, sensibus spiritualibus, et raentalibus excessibus , sicut patet ex quarto. Manuducimur nihilominus per hie- rarchicas operationes, scilicet purgationis, illuminationis et perfectionis raentium hu- manarum ; per hierarchicas revelationes sa- crarum Scripturarum nobis per angelos datarum, secundum illud Apostoli ', quod lex data [a) est per angelos in manu me- diatoris. Et tandem manuduclmur per hie- rarchicas et hierarchicos ordines , qui in mente nostra dispoui habent instar supernae Hierusalem. Quibus omnibus luminibus in- tellectualibus mens nostra repleta, a divina sapienlia, tanquam domus Dei, inhabitalur, effecta Dei rdia , sponsa et amica ; efTecta Chrislicapitisraembmm, soror, et cohaeres; efTectanihilorainus Spiritus saucti teraplum, fundatum per fidera, elevatuni per spem, et Deo dicatum per mentis et corporis sanctita- tem. Quod tt)tuin facit sincerissima charitas Christi, quai "^ diffunditur in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est no- bis., sine quo Spiritu scire non possumus secreta Dei. Sicut enim ' quae suut hominis,
(u) Vulg. ordinata.
16
ITINERAHIUM MENTIS IN DEUM.
nemo scire potest, nisi spiritus hominis qui est in illo ; ita et quse sunt Dei , nemo scit nisi Spiritus Dei. In charitate igitur radice- mur et fundemur ^, iit possimus compre- hendere cum omnibus sanctis, quce sit longi- tudo seternitatis, quae latitudo liberaUtatis, quse suhlimitas majestatis, et quod profun- dum sapientise judicantis.
GAPUT V.
De s^eculatione divince unitatis per ejus nomen primarium, quod est Esse,
Quoniam autem contingit contemplari Deum non solum extra nos et intra nos, verum etiam supra nos : extra nos, per ves- tigium ; intra nos, per imaginem , et supra nos per lumen , quod est signatum supra mentem nostram, quod est lumen veritatis aeternae, cum ipsa mens nostra immediate ab ipsa veritate formetur : qui exercitati sunt in primo modo intraveruiit jam in atrium ante tabernaculum ; qui vero in secundo, intraverunt in sancta ; qui autem in terlio , intrant cum summo Pontifice in sancta sanctorum, ubi supra arcam sunt Cherubin gloria^, obumbrantia propitiato- rium : per quae intelligimus duos modos, seu gradus contemplandi Dei invisibilia et seterna , quorum unus versatur circa Dei essentialia, aUus vero circa propria persona- rum. Primus modus primo et principaliter defigit aspectum in ipsum esse, dicens quod Qui est , est primum nomen Dei. Secundus modus defigit aspectum in ipsum Bonum, dicens hoc esse primum nomen Dei. Primum spectat potissime ad Vetus Testamentum, quod maxime praedicat divinse essentioe uni- tatem ; unde dictum est Moysi * : Ego sum, qui sum. Secundum, ad Novum, quod deter- minat personarum pluralitatem, baptizando' in nomine Patris , et Filii , et Spiritus sancti. Ideo magistcr noster Chrislus, vo- lens adolescentem , qui servaverat legem.
ad evangelicam levare perfectionem , nomen bonitatis Deo principaliter et prsecise attri- buit * : NemOy inquit, bonus, nisi solusDeus. Damascenus igitur, sequens Moysen, dicit % quod Qui est est primum nomen Dei, Dio- nysius , sequens Christum , dicit ® , quod Bonum est primum nomeu Dei.
Volens igitur contemplari Dei invisibilia quoad essentise unitatem , primo defigat as- pectum in ipsum esse : et videat ipsum esse adeo in se certissimum, quod non potest cogitari non esse ; quia ipsum est purissi- mum , non occurrit nisi in plena fuga non esse, sicut et nihil in plena fuga esse. Sicut igitur omnino nihil nihil habet de esse , nec de ejus conditionibus ; sic e contra, ipsum esse nihil habet de non esse, nec actu, nec potentia, nec secundum veritatem rei, nec secundum aestimationem nostram. Cum au- tem non esse privatio sit essendi , non cadit in intellectum nisi per esse : esse autem non cadit per aliud, quia omne quod intelligi- tur, aut intelligitur ut non ens, aut ut ens in potentia, aut ut ens in acia. Si igitur non ens non potest intelhgi nisi per ens , et ens in potentia non nisi per ens in actu , et esse nominat ipsum purum actum entis : esse igitur est quod primo cadit in intellectu, et illud esse est quod est purus actus. Sed hoc non est esse particulare, quod est esse arctatum, quia permixtum est cum poten- lia ; nec esse analogum , quia minime ha- bet de actu, eo quod minime est : restat igi- tur quod iilud esse est Esse divinum. Mira igitur est caecitas intellectus, qui non con- siderat illud quod prius videt , et sine quo nihil potest cognoscere. Sed sicuti oculus intentus in varias colorum differentias , lu- cem , per quam videt csetera , nou virlet , et si videt, non tamen advertit : sic oculus mentis nostrae intentus in ista entia particu- laria et universalia , ipsum esse extra omne genus, licet primo occurrat menti, et per ipsum alia, tamen non advertit. Unde ve-
' i>/(f«., III, 18. — ••' Exod., III, \\. — ' AJatUi., Ort/m/. xxvui, 19. — ♦ Marc, x, 18, — » Damasc, de Fid. c. iv.
lib. I, c. XII. — " Diou., ile Div. Nom.,
r.APUT Y.
rissime apparet, quod siciit oculiis vesixM'- tilionis sc Iiabet ad lucetn , ila se liabct ocu- his menfis nostrai ad manifestissima natii- raj : quia assuefactus ' ad tenebras cntium et phantasmata sensibilium , cum ipsam bi- cem summi esse intuetur, videlur sibi nibil videre : non intehigens, quod ipsa caligo summa est mentis nostra? iliuminatio, sicut quando videt oculus puram lucem , videtur sibi nihil videre.
Vide igilur ipsum purissimum esse , si potes, et occurret tibi , quod ipsum non po- test cogitari, ut ab aUo acceptum : ac per hoc necessario cogitatur, ut omnimode pri- mum, quod nec de nihilo, nec ab aliopo- test esse : quid enim est per se , si ipsum esse uon est per se (a) a se ? Occurret etiam tibi ut carens omnino non esse , ac per hoc ut nunquam incipiens, nunquam desinens, sed aeternum. Occurret etiam tibi ut nullo modo in se habens nisi quod est ipsum esse, ac per hoc ut cum nuUo compositum , sed simplicissimum. Occurret etiam utnihil ha- bens possibilitatis , quia omne possibile ali- quo modo habet aliquid de non esse ; ac per hoc , ut summe actualissimum. Occurret ut nihil habens defectibilitatis, ac per hoc , ut perfectissimum. Occurret postremo ut nihil habens diversificationis, ac per hoc, ut sum- me unum.
Esse igitur quod est esse purum, et esse simphciter, et esse absoUitum , est esse pri- ligi de- niarium, aeternum, simplicissimum, actua-
beat. ' > f }
hssimum, perfectissimum , etsumme unum. Et sunt lia3c ita certa, quod non potest ab inteUigente ipsum esse cogitari horum op- positum , et unum horum necessario infert aliud. Nam quia simpUciter est esse , ideo simpUciter primum : quia simpUciter pri- mum, ideo non est ab aUo factum : nec a se- ipso potuit : ergo aeternum. Item, quia pri- mum et aeternum , ideo non ex aUis : ergo siraplicissimum. Item quia primum aeter- num et simpUcissimum , ideo nihil est in eo possibilitatis cum actu permixtum, et ideo
' Arist., Mftlnph., lib. II , c. i. — * Deut.. vi, 5. TOM XU.
Esse quomo- do intel
17
actiinlissimum. Quia primiuu , ffiternum , simpUcissimum , actuaUssimum, ideo per- fectissimum. TaU omnino nihil deficit , nec aliqiia potest Ueri additio. Quia priraum, «ternum, simplicissiiuuin , aclualissiraum, perfeclissimum , ideo summe unum. Quod einm per omnimodam superabundantiam dicitur , dicitur respectu oinnium. Quod eliam simpUciter per superabundanliam di- citur, impossibile est ut conveniat nisi uni soU. Unile si Deiis nominal esse primarium, aelernum, sirapUcissiraum, actuaUssimum , perfectissimum , impossibile est ipsum cogi- tari non esse, nec esse nisi unum solum : Audi igitur % Ismel, Deus tuus, Beus unus est. Si hsec vides in pura mentis simplicitate,, aUqualiter perfunderis aeternae Uicis iUustratione. Sed habes unde subleve- ris in aclmirationem. Nam ipsum esse est primum et novissimum, est eeternum et prae- sentissimum , est sinipUcissimum et maxi- nium, est actuaUssimum et immutabiUssi- mum, est perfectissimum et immensum; est summe unum , et tamen omnimodura. Si hsec pura mente miraris, inajore luce per- fundetis, dum ulterius vides, quia ideo est novissimum, quia primura.